Poeta, Kompozitór, Múziku, no Eskritór, Abe Barreto Soares. Imajen/Espesiál.

DILI, 21 marsu 2021 (TATOLI)—Poeta, Kompozitór, Múziku, no Eskritór, Abe Barreto Soares, hateten liuhosi hakerek poezia lori nia hetan esperiénsia ida-ne’ebé bele haluan no hakle’an ninia orizonte iha mundu kulturál.

Orizonte ne’e lori nia tama ba iha ambiente ida-ne’ebé hamosu buat ida mak ema bolu, iha lian Indonézia, hanesan “katarsis jiwa”. Iha sensaun ida-ne’e mak nia sente katak nia mout duni iha ambiente espirituál nian ida-ne’ebé sublime tebes.

Ho esperiénsia hakerek poezia ida-ne’e halo nia hakarak atu motiva, enkoraja no inspira otas nurak sira Timor Lorosa’e nian atu mout mós iha hakerek obra poétika sira, hanesan kontribuisaun oan ida ba iha prosesu dezenvolvimentu nasionál, iha aspetu kulturál. 

Ba nia. mundu poezia hanesan ninia lalatak rasik ne’ebé sempre la’o turi nia ba ne’ebé nia la’o no iha ne’ebé nia hakat. Atu hatene kle’an liu kona-ba ninia involvimentu iha mundu poezia nian, ita akompaña Jornalista Agência TATOLI, Osória Marques, dadalia ho Poeta Abe Barreto Soares, domingu (21 marsu 2021), hanesan tuir mai ne’e;

Nu’udar poeta ne’ebé kleur ona mout iha mundu poezia nian, oinsa ita-boot nia pontu de vista kona-ba poezia?

Poezia, ba ha’u, nu’udar ai-han ida ba ita ema. Ai-han ida-ne’e, ai-han espirituál nian ida. Ita-nia moris espirituál presiza tebes alimentu ida mak murak no furak. Iha kontestu ida-ne’e, poezia iha kbiit tomak atu hamatak no haburas ita-nia neon, fuan no klamar bainhira ita hala’o hela ita-nia viajen moris nian ida-ne’e, iha mundu rai-klaran.

Poezia ne’e obra literária ida, nu’udar poeta, oinsá atu dezenvolve obra literária ne’e iha iha loron aban?

Ha’u haree katak, Timoroan sira-ne’ebé iha kedah ba hakerek poezia, oras ne’e buka atu hakerek no publika sira-nia obra sira iha mídia sosiál (facebook, blog, nsst), no iha mídia sira seluk tan no mós iha livru sira. Ne’e sinál ida mak furak ba ita atu observa. Ida-idak hamatak nia to’os poétiku. Ne’e hariku panorama poétiku Timor-Lorosa’e nian iha oras ne’e no ba iha futuru.

Atu dezenvolve obra literáriu Timor-Leste nian, tuir ha’u-nia haree, presiza duni iha seriedade hosi autór literariu sira atu hamatak no haburas atividade literáriu sira hanesan tuir mai; hakerek obra literáriu, aprezentasaun literáriu, haburas siénsia no teoria literária, no mós hamosu kritika ba obra literária sira-ne’ebé eziste.

Hakerek poezia nu’udar knaar ida-ne’ebé servisu ho “dalen” hodi promove dalen ida-ne’ebé ita-boot hatene. Tanba saida mak ita-boot sempre promove dalen tétun liuhosi poezia sira-ne’ebé ita-boot hakerek no lee?

Ha’u promove makaas ita-nia dalen Tétun iha ne’ebé de’it, tanba ita-nia dalen ida-ne’e nu’udar ita-nia lian nasionál no ofisiál ida. Tétun nu’udar ita-nia orgullu kulturál hanesan Timoroan. Ho Tétun, ita tetu, tane no tuba ita-nia kultura. Ita presiza haklaken no haburas obra sira maka hakerek ho Tétun iha fatin-fatin.

Hanesan poeta, ha’u buka atu fó ha’u-nia kontribuisaun iha kontestu dezenvolvimentu no promosaun ba lian Tétun, ho jestu ki’ikoan ida hanesan ne’e. Literatura no linguístika Tétun nu’udar maun ka bin-alin kaduak mak labele husik malu. Komponente rua ne’e kompleta malu iha ita-nia prosesu dezenvolvimentu kulturál.

Liuhosi hakerek poezia, esperiénsia saida mak ita-boot hetan no oinsa ita-boot foti esperiensia ida-ne’e sai hanesan riku-soin ida hodi dezenvolve poezia iha futuru?

Liuhosi hakerek poezia, esperiénsia ne’ebé ha’u hetan mak haluan no hakle’an orizonte ha’u-nian iha mundu kulturál. Orizonte ne’e lori ha’u tama ba iha ambiente ida-ne’ebé hamosu buat ida mak ema bolu, iha lian Indonézia, hanesan “katarsis jiwa”. Iha sensaun ida-ne’e mak ita sente katak ita mout duni iha ambiente espirituál nian ida-ne’ebé sublime tebes.

Esperiensia ida-ne’e halo ha’u hakarak atu motiva, enkoraja no inspira otas nurak sira Timor-Lorosa’e nian atu mout mós iha hakerek obra poétika sira, hanesan kontribuisaun oan ida ba iha prosesu dezenvolvimentu nasionál, iha aspetu kulturál. 

Iha komemorasaun loron mundial ba poezia ne’e liuliu iha serka sanitaria ne’e, sá atividade mak ita boot sei halo hodi selebra loron importante ida-ne’e?

Tanba de’it ambiente COVID-19 nian ne’ebé hamosu Serka Sanitária iha ita-nia kapitál Dili, ne’e duni ho maluk sira-ne’ebé envolve iha klubu estudu MSB (Mind, Soul &Body) no movimentu literáriu TARAKAMA (Taroman, Ramelau, Kablaki no Matebian), ami sei hala’o sorumutu online ida liuhosi sistema Zoom ho tema “POEZIA: LIAN KLAMAR, HAKAT HALE’U RAI-KLARAN”.

Interesante, tanbasá mak ita-boot gosta no hadomi liu mundu poezia?

Mundu poezia ba ha’u hanesan mós ha’u-nia lalatak rasik. Tuir-tuir ha’u bebeik, iha ne’ebé de’it. Mundu ida-ne’e haklaken ksolok klamar nian ne’ebé estraordináriu. Maibé, iha parte seluk, ha’u hakarak hateten katak, dala barak ha’u sente–tantu mais ha’u hakerek, tantu mais ha’u haree, ha’u seidauk hakerek buat barak ida ba moris ne’e. Ho Inglés ha’u hakarak hateten katak, “I feel restless all the time.”

Atu hakotu, ita-boot iha lia-tatoli ruma ukun-nain, poeta no foisna’e sira iha Timor-Leste?

Ha’u-nia mensajen ba Governu Timor-Leste, ha’u husu atu Governu tau seriedade ba prezensa no esensia poezia iha ita-nia moris hanesan Estadu no Nasaun. Husu atu se bele Governu, anualmente, aloka orsamentu natoon ba iha atividade literária sira (publikasaun, dokumentasaun no aprezentasaun obra poétika, nsst). Hodi nune’e, aktór literária sira bele iha asesu ba verba sira-ne’e, hodi sira bele iha kbiit hodi promove no dokumenta sira-nia obra sira, no mós marka sira-nia prezensa iha eventu literáriu sira iha forum nasionál, rejionál no internasionál sira. 

Ba maluk poeta Timoroan sira: mai ita kontinua haburas no hamatak ita ida-idak nia jardin poétiku. Jardin sira-ne’e, konserteza, sei hamosu morin ne’ebé murak no furak iha ita rain no iha mundu rai-klaran.

Ba foin-sa’e Timoroan sira: nu’udar otas nurak ita-nia rai nian, husu atu alin no oan sira, atu ita hotu badinas hodi mout iha debu poétiku nian. Iha debu poétiku ne’e mak ita hotu sei hetan matak-malirin ida mak furak no murak.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Cancio Ximenes

 

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here