Vendedór ikan, Samuel Ana Amaral. Imajen/Natalino Costa

DILI, 09 marsu 2021 (TATOLI)-Ikan-ikan, talin ida $2.00. Lian ida bolu iha estrada ibun, Largo Lecidere nian. Ikan-ikan, talin ida $2.00. Lian ne’e bolu no bolu nafatin, iha lorokraik ne’e.

Hateke ba illa Ataúro hamriik nonok. Hateke ba parte oeste loromatan hahú lakon daudaun nia roman. Iha luron boot sidade nian, Avenida dos Direitos Humanos, hamriik mane foinsa’e ida tula hela ai-leba iha nia kabaas. Iha ai-leba nia sori-sorin, iha ikan fresku futun lubuk ida, hein hela se mak atu sosa.

“Ikan-ikan talin ida $2.00,” Samuel Ana Amaral, vendedór ikan ne’e bolu tan. La kle’ur mósu karreta kór mutin ida, hola ikan talin rua. Samuel foti  no hatama hela ba plástiku kór mutin ida fó ba ema hola na’in ne’ebé tuur iha nia karreta laran.

Anin tasi Largo Lecidere ne’e fresku loos, iha lorokraik ne’e. Movimentu transporte públiku mós rame loos. Nune’e mós ema sira la’o ain, ba mai hola anin malirin lorokraik nian iha Largo ne’e. Samuel ho nia ikan futun nafatin iha kabaas leten, fa’an nia ikan. Ikan Sardina Kobi malahuk.

Hamriik ain-tanan iha aspál leten ne’e, tau faru kinur, kalsa badak kór azul, hein ho esperansa ema ne’ebé atu mai hola nia ikan. Iha dalan ninin, Largo Lecidere ne’e.

La kle’ur mosu tan kliente na’in tolu ho karreta mutin ida mai para loos iha oin, nego no hakarak hola, bainhira  jornalista TATOLI entrevista hela ho mane foinsae  ne’ebé fa’an ikan ne’e. Sira hola no nia atende. Hotu, Vendedór ikan, Samuel, kontinua dada-lia hatan pergunta sira.

“Fa’an ikan hahú husi dadersan tuku 7 to’o 11, kontinua fa’an fali iha lorokraik tuku 3 to’o 9 kalan mak foin fila ba uma,” Vendedór ikan, Samuel Ana Amaral haktuir no kaer hela ai-amaré nia tahan sanak ida baku nei-neik iha ikan nia sori-sorin atu lalar labele hobur no belit iha ikan ne’ebé nia leba hela iha nia kabas leten, iha lorokraik ne’e, iha dalan ninin, iha Largo Lecidere Dili, foin lalais ne’e.

Vendedór ne’e husi munisípiu Ainaro, postu administrativu Hato-udo, suku Leo-Lima, aldeia Kampung Baru. Vendedór ho tinan 24 ne’e agora hela Bidau Sant’Ana. Nia fa’an Ikan Sardina Kobi kór malahuk. Atividade fa’an ikan ne’e, vendedór foinsa’e ne’e halo ona, hahú tinan 2000 to’o agora.

Samuel harii ona uma-kain. “Ha’u-nia oan foin mak na’in rua; feto hotu, seidauk eskola. Oan primeiru tinan 3 no segundu foin tama fulan 8. Ha’u nia feen nian naran Delfina Ximenes da Silva. Tinan 22. Nia iha uma de’it haree ha’u-nia oan na’in rua,” Vendedór Samuel dehan.

Kona-ba ikan ne’ebé fa’an, tuir vendedór ne’e katak agora hola menus tanba akompaña mós situasaun agora, surtu Covid-19, inklui mós ema sira ne’ebé atu hola haree ba osan. “Ami mós araska iha parte ida  ne’e hotu”.

Ikan ne’ebé Samuel leba loroloron iha nia kabaas ne’e la’ós peska rasik maibé hola tutan husi peskadór sira iha Hera. Bainhira ikan iha, peskadór sira telefone no ba foti hodi fa’an tutan iha Dili, iha Lecidere ne’e. “Ikan ne’e mós ami fa’an ema nian,” Vendedór Samuel hateten.

Tuir nia, ikan ne’ebé fa’an ne’e mós la’ós kada fulan mak simu nia pursentu maibé loroloron simu kedas, depende ba ikan ne’ebé fa’an ne’e.

“Ikan ne’e ami fa’an hotu iha loron ida ami simu kedas osan ka pursentu husi ami fa’an ikan. Se ami la  fa’an hotu entaun ami la hetan nia pursentu. Bainhira  fa’an ikan, kona-ba nia rendimentu ne’e kualker ikan talin hira mak ita lori; se  talin 15, ita fa’an talin ida ba $2.00. Entaun hotu, ita hetan $30.00,” Samuel haktuir.

Iha lorokraik ne’e, alende entrevista, haree ba movimentu ne’ebé mak ba mai, vendedór husi munisípiu Ainaro ne’e kontinua hamriik no leba nia ikan hodi hatudu no fa’an ba ema sira ne’ebé liu ba mai iha nia oin.

Iha biban ne’e, nia haktuir katak durante moris hanesan ai-leba; fa’an ikan iha dalan ninin, nia mós hetan difikuldade ka sasidik.

“Ikan ne’ebé mak ami lori sai, hanesan agora dadaun ami lori  talin 31, ami lori sai mak la hotu, orsida kalan sira la hetan pursentu husi ikan. Se ikan ne’e hotu ami bele hetan osan. Ema mós di’ak ida hola la tuir ho folin, balun hakarak ki’ik liu, depende ba orsamentu ne’ebé  ema hola,” Samuel konta tuir.

Ikan sira ne’e, dala ida tan tuir Vendedór Samuel, hola tutan no fa’an fali ho lukru ne’ebé razoavel. “Iha balde, Sardina Kobi ne’e fa’an  musan ualu $2.00 no fa’an tutan  nafatin ualu $2 mós ladun di’ak, tanba ami mós tenke hetan fali osan. La barak mós, pelumenus, hetan netik uitoan”.

Kona-ba fatin, kabén husi Delfina Ximenes ne’e haktuir katak la permanente; muda ba mai. “Dalaruma fa’an iha Bidau no iha Lecidere, bainhira dadersan. Kuandu rai manas,  ami muda ba fatin mahon tanba ikan kona loron manas, nia maran tiha. Ne’ebé, tenke lori la’o iha dadersan, maibé iha lorokraik hanesan ne’e, fa’an hamriik nafatin iha Lecidere ne’e, tanba rai mahon”.

Samuel ne’ebé nu’udar mós aman ba oan feto na’in rua ne’e konta tuir mós katak bainhira halo atividade negósiu ho fa’an ikan iha dalan ninin sempre “matan moris, neon na’in” ba pesoál Saneamentu Dili nian.

“Ta’uk mak ida ne’e de’it. Tanba  Wali kota hetan, ami fa’an ikan iha dalan ibun, sira duni  ami. Bainhira duni, ami  halai. Se la halai Wali kota foti tiha ikan,” vendedór ne’e hateten.

Loromatan hahú lakon nia roman. Laloran tasi Lecidere hakmatek. Anin tasi huu neineik habidu ai-tahan sira iha nia sanak iha Largo ne’e. Samuel nafatin hamriik, leba ikan iha kabaas, fa’an iha dalan ninin Lecidere ne’e, hein ema mai hola.

Maske nune’e, ho konfortável nia dada-lia nafatin ho jornalista TATOLI no dehan katak rezultadu husi leba ikan hamriik iha dalan ninin, husi loron ba loron, loron ida bele hetan $50,00. Husi valór ne’e, pursentu ne’ebé nia hetan nu’udar sorte ba loron ida nian hamutuk $12,00. “Maibé, se bainhira loron ida bele hola hotu”.

Hakotu dada-lia ne’e, iha lorokraik ne’e, iha Largo Lecidere ne’e, Vendedór Samuel Amaral dehan: “Fa’an ikan ne’e hodi sustenta familia”.

Jornalista: Natalino Costa

Editora: Julia Chatarina

1 KOMENTÁRIU

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here