Siklista feto timor-oan, Francelina Marquês Cabral. Imajen/Espesiál

“Se ita la koko mak ita sei labele atinje buat ne’ebé mak ita hakarak”

DILI, 08 marsu 2021 (TATOLI)-Alin, feto maluk sira seluk, buat ne’ebé mak ita hakarak pasti ita sei bele; laiha buat ida ne’ebé mak imposível. Ita iha talentu ruma ne’ebé mak ita iha no hakarak tebes atu atinje maibé familia la fó, entaun tenke esplika didi’ak ba família nune’e sira bele komprende talentu ne’ebé mak ita iha atu sira bele fó lisensa.

Paragrafu ne’e mak nu’udar mensajen murak hosi siklista feto timor-oan, Francelina Marquês Cabral, iha entrevista ho Agência TATOLI, iha Bidau, Lecidere, bainhira Almosu iha restaurante, foin lalais ne’e.

“Imi duni buat ruma maibé labele entaun quer dizer que iha mehi seluk ne’ebé mak presiza imi duni. Importante mak ita tenke koko no buka dalan ne’ebé di’ak hodi konversa didi’ak ho inan-aman; ita hakarak, atinje ita-nia mehi,” Siklista ho naran estimada Anche ne’e hateten.

Hosi Leuro to’o iha Brazil, hiit no lori bandeira Timór, kór mean, kinur no metan hafutar ho fitun boot nabilan, liki no lekar iha Brazil, nasaun membru komunidade luzófona ida, reprezenta Timor-Leste nu’udar feto siklista profisionál únika timor-oan. Maski nune’e, to’o iha objetivu ne’e la fásil hanesan imajina. Biar nune’e, la fásil mós hanesan hanoinmaibé  ho “sakrifísiu” no luta naruk ida liuhosi talentu ne’ebé mak  nia iha.

Istória, tuir Anche,nia envolve aan iha área siklizmu ninian iha 2009, bainhira nia sei serbisu hela iha Baucau. Iha momentu ne’ebá, iha informasaun katak sei iha Tour de Timor, nune’e sira hahú halibur malu no treinu bisikleta.Niafeto mesak treinu ho mane sira.La fasil, dalaruma iha dalan ema hakilar oioin maibé, tuir nia, kontinua treinu tanba nia hatene saida mak nia hakarak.

“Bainhira ha’u rona katak selesaun ba iha Tour de Timor, ha’u mai iha Dili.Tuir selesaun ne’e, ami 57 pessoas, feto na’in 5.Hosi 57 pessoas ne’e, halo selesaun no sira presiza de’it 25 pessoas atu tuir kompetisaun Tour de Timor hamutuk ho internasionál sira (siklista),” nia tenik.

Kronolojia, tuir feto ho idade 36 ne’e katak bainhira sira hahú selesaun, hahú hosi Palásiu Prezidente ba iha Hera. Depois, mai fali hosi Praia dos Coqueiros tama fali ba Palásiu Prezidente, laiha kategoria kona-ba feto ho mane maibé ne’e jerál de’it.

Sira feto na’in limakompete ho mane na’in 52 no la fásil. Bainhira halo korrida ka halai bisikleta ne’e no nia tama ba pozisaun da-22. Anche feto mesak maka tama iha selesaun ne’e.

Iha 2009, nia mesak mak tuir Tour de Timor reprezenta feto Timór hotu. Iha eventu Tour de Timor ne’e nia konsege ramata ho klasifikasaun da-22 entre feto internasionál sira hotu. Iha momentu ne’ebá, iha ema na’in 50 resin.

“Hosi ha’u,kontinua nafatin to’o 2018 ne’e no ha’u halo (halai) dala-10 Tour de Timor ne’e.Iha eventu ba dala-10 ne’e entre siklista hotu ne’ebé tuir eventu ne’e, ha’u mesak mak halo dala-10, hosi 2009 to’o 2018”.

Iha tinan 2016, Siklista Francelina Marques Cabral, hetan konvite hosi UCI (Union Cyclist International) atu ba tuir olimpiada tanba ho pontu (valór) sira ne’ebé nia hetan durante ne’e iha eventu internasionál: Malázia, Filipina, Indonézia no fatin seluktan. Entaun, sira bolu nia ba tuir olimpiada Rio de Janeiro, Brazil.

Nia sai hanesan feto idane’ebé reprezenta feto Timór iha olimpiada iha modalidade siklizmu kompara ho modalidade seluk.Hanesan siklista, hanesan feto, nu’udar timor-oan sente orgullu no kontente ho reprezentasaun ne’e. La’ós ne’e de’it, maibé iha parte seluk, tuir Anche, reprezenta mós Ázia. Olimpiada Rio de Janeiro hanesan mós eventu boot ida iha mundu.

Monu no liman tohar

Manan ka lakon ne’e kompetisaun. Maibé, bele reprezenta nasaun ida, bele reprezenta feto, ne’e orgullu ida. Maski nune’e, to’o iha “mehi” ida ne’e, ain-le’ut ua’in no sasidik lubuk ne’ebé presiza korajen no vontade. Realidade ida mak Anche enfrenta iha nia moris, iha nia talentu hanesan siklista feto.

Hanesan siklista, Anche hateten, difikuldade no dezafiu makmateriál sira mesak karun deit, nia sapatu,helmet (kapasete) ne’e difisil tebes. Treinamentu mós tenke barak.

“Dezafiu barak maibéida makha’u la haluha iha ha’u-nia moris tomak, iha 2013,Tour de Timor.Ha’u monu, ha’u-nia kabas tohar.Ha’u halai foin mak loron dahaat, ha’u monu no ha’u-nia liman tohar. Book-an ladi’ak tiha.Maibé, ha’u nafatin esforsa aan hodi kontinua. Ha’u monu iha Maubise mezmu ho tanis tanba liman moras maibé ne’e la hamate ha’u-nia espiritu atu nafatin forsa,” nia konta tuir kona-ba nia esperiénsia nu’udar siklista.

Monu, tohar, hadeer, la’o nafatin, duni tuir “mehi” ka objetivu, ne’e mak prinsípiu Anche nian, iha nia jornada nu’udar siklista feto timor-oan.Tanba ne’e, bainhira monu iha Maubise, rai-ne’ebé malirin no fresku no famozu mós ho nia pouzada ne’e, ekipa asisténsia saúde Tour de Timor nian hakarak evakua nia fila hikas mai Dili atu halo tratamentu ba nia liman ne’ebé mak tohar ne’e maibé nia lakohi.

Hakarak ida de’it. Hanoin úniku.Luta hakarak realiza nia mehi lakohi “kotu” dalan klaran. Nune’e, Anchekontinua halai iha loron aban tanba nia hakarak manan iha eventu ne’e; entaun sira tau de’it ai-moruk ba nia liman no nia deskansa iha kalan.

Iha loron tuir fali mai, Anche liman komesa bele book aan ona, hodi kontinua halai sa’e hosi Aileu atu ba  Bazartete, entaun halai maizmenus kilometru tolu, halai fali. Sa’e foho.Tuun foho.Tuun no sa’e.Ko-insidénsia, nia para no foti bee uza liman karuk, iha momentu ne’e kedas nia hakfodak hodi ko’alia. “Eh,graças a Deus ha’u-nia liman bele iha mudansa.Bele book aan ona”.

Nia hatutan, ho akontesimentu ida ne’e, nia enerjétiku liután; hisik kosar, hodi hean nia bisikleta ba fatin hanawa (destinasaun) ne’ebé define no determina ona. Iha loron da-lima, halai atu fila ona ba Dili: baibain nia halai sempre hetan primeiru lugar, maibé tanba monu no liman tohar, entaun nia hetan fali segundu lugar iha eventu internasionál ne’e.

“Se ita la koko mak ita sei labele atinje buat ne’ebé mak ita hakarak, tanba oportunidade ne’e di’ak tebes atu hatudu ba mundu katak Timór mós bele”.

­­­

Koñese Anche

Anche naran estimada Francelina Marques Cabral, siklista profisionál timor-oan ida,husi Munisípiu Lautém, Postu Administrativu Lospalos, Suku Soru, Aldeia Leuro. Nia uma-lisan Wacu-mura.

Francelina Marques Cabral nu’udar rezultadu hosi ai-funan domin be kuda hosi Feliz da Costa Cristovão (matebian) no Helena Marquês Cabral.Nia nu’udar oan daruak hosi maun-alin na’in 11.

Siklista feto timor-oan, Francelina Marquês Cabral. Imajen/Espesiál

Anche nia aman doben nu’udar agrikultór no nia inan hanesan dona da casa.Maski nune’e, tanba nia aman husik hela sira na’in sanolu iha 2017, nia inan-doben moris nu’udar faluk, sira nu’udar oan ki’ak. Tanba ne’e, atu sustenta sira hotu nia moris mak nia inan asume mós knaar nu’udar “aman” ida, serbisu iha to’os, hodi haree oan sira.

Sira na’in sanulu, mane neen no feto haat, hamutuk ho nia inan-doben moris hamutuk iha uma-ka’in ida, iha família, iha uma-lisan Wacu-mura, iha Lautem.

Feto isin-mutin, ain aas ho nia zodiáku ka fitun Aries ne’e haktuir katak iha suku ne’ebé nia hela ba,laiha feto barak mak kontinua sira-nia estudu, iha nível edukasaun ne’ebé mak aas. Situasaun ida ne’e, tuir nia, la akontese ba nia, maski inan-aman iha situasaun moris ida ne’ebé mak difisil maibé sira hakarak oan sira hotu bele estuda no iha edukasaun parabele tau-matan fali sira bainhira iha otas nakaras.Iha idade avansada.

Kona-ba estudu, Francelina Marquês Cabral ne’ebé moris iha 23 marsu 1985, hahútama eskola primária ka SD6 Soro, Lospalos (1990-1997), Pré-sekundária (SMP1), Lospalos Villa maibé to’o segundu ano de’it tanba situasaun funu ne’ebé rezulta hosi referendum 1999.

Funu hotu, nia kontinua fali nia estudu iha estabelesimentu ensinu ne’ebé mak hanesan maibé tanba meza no kadeira ne’ebé mak ema na’in haat tuur hamutuk ida, ikusmai nia deside kontinua fali bá SMP Dom Bosco, Laga no termina iha tinan 2000.

Tuirmai, nia kontinua fali nia estudu iha SPP (Sekolah Pendidikan Peternakan) ka Eskola Sekundária Veterináriu nian durante tinan tolu no hela iha Dormitóriu Salesiano, ramata iha 2003.

“Ha’u mai iha Dili hahú ho serbisu.Depois, ha’u kontinua serbisu iha Baucau, iha 2004.Serbisu iha parte administrasaun”.

Maibé, fofoun ne’e, tuir nia, sira hakarak halo ilustrasaun ba livru múzika labarik sira nian, tanba sira iha planu atu fahe livru ne’e ba eskola sira iha territóriu Timór laran tomak.

“Entaun sira haruka ha’u ba fokus de’it ba ida ne’e. bainhira hotu, ha’u tama fali ba teacher trainer ka halo treinamentu ba mestre sira iha Timór laran.Iha ne’ebá kedas, ha’u mós hahú ha’u-nia estudu”.

Nia haktuir, durante estudu, nia atividade létiva sira partisipa ho distánsia, virtualmente, dosente sira hosi Darwin (Austrália) no dalabalun nia ba diretamente.

Matéria sira ne’ebé nia foti barak hosi Charles Darwin University (CDU). “Ha’u tenke ba mai maibé bainhira graduasaun ne’e ACU (Australian Catholic University).Depois ha’u ramata tiha ida ne’e,ha’u kontinua ha’u-nia S2 (mestradu) ba iha edukasaun. Ha’u ramata ou hetan sertifikadu iha 2012”.

Bainhira hala’o nia estudu, Francelina Marquês Cabral ne’e kontinua nia serbisu iha Marista, iha Instituto Católica para a Formação dos Professores (ICFP), Baucau (2004 to’o 2012).

Eskola no serbisu, ne’e dilema ida, dezafiu ida. Maski nune’e, Francelina Marquês Cabral, komprometidu no konsege “hakotu” korrente sasidik eh dezafiu ne’e hodi manan futuru ida nia roman nabilan. Iha 2012,nia husu rezigna aan no mai iha Dili, sidade urbana. Ikusmai, envolve aan iha vida siklizmu.Presiza tempu barak atu treinu hodi bele kompete ho ema seluk.

“Air Timor sponsor ha’u.Sira fó tempuha’u treinu, entaun ha’u mai Dili hosi 2012.Até agora ha’u sei serbisu ho Air Timor. Uluk ha’u mai fofoun,ha’u sai hanesan rekursu umanu ba Air Timor maibé depois 2016 sira promove ha’u ba iha sales marketing executive to’o agora,” Anche haktuir kona-ba nia karreira.

Susesu iha karreira. Anche manan ona sasidik ida. Realiza mehi. Anche manan ona “nakukun” ida nia kbiit. To’o iha faze nível ida ne’e, la sees mós hosi nia karaktér rasik, nu’udar figura ida. Nu’udar feto ida. Katak,Anche nia karakter mak la gosta mete ema nia negósiu, la gosta regula ema seluk. La gosta “ransu” ema seluk ne’ebé mak gosta konta ema nia vida. Maibé, gosta liu buat ne’ebé interrese ema barak nian, di’ak ba ema hotu.

“Ha’u gosta fó ha’u-nia senyum (oin-midar) ba ema hotuBainhira hamansa ne’e gratuita tanbasá mak labele fó hamnasa ho oin-midar ba ema hotu.Hehe!” nia konklui ho hamnasa midar.

Jornalista: Natalino Costa

Editora: Julia Chatarina

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here