Natalina Gonçalves no Afonso Gonçalves, fa’an hela modo iha merkadu. Imajen/Natalino Costa

“Maun, ama no apa la iha ona, ó sei hakarak eskola ka lae”.

“Alin, to’o ona, ha’u eskola to’o de’it ona iha ne’e (eskola sekundária)”.

“Se eskola karik, se mak atu haree no ajuda ita?”

 “Maun, eskola ba! Ha’u buka osan $20 hanesan ne’e, koko hola sasán hanesan modo sira hodi ba fa’an filafali hodi ajuda maun nia eskola”.

DILI, 02 marsu 2021 (TATOLI)-–Natalina Gonçalves no Afonso Gonçalves, nu’udar maun-alin eh feto no na’an mesak. Natalina ho Afonso, nu’udar oan-ki’ak. Sira-nia inan-aman iis kotu ona. Kle’ur ona, husik hela sira rua mesak. Inan-aman la iha ona. Sira na’in-rua hosi aldeia Manumia, suku Kolimau, postu administrativu Maliana no munisípiu Bobonaro.

Hanesan feto no na’an, moris nu’udar oan ki’ak, Natalina Gonçalves no Afonso Gonçalves moris terus no susar, terus tanba tenke “hulan” mesak todan moris nian no susar tan lakon ona domin ida. Susar tan moris mesak ona hanesan oan-ki’ak: inan la iha, aman mós la iha. Triste, tan lakon ona inan-aman ne’ebé mak sira hadomi. Laran-susar, tan la iha tan ema ida mak sira tenke fiar no laran-metin bá, iha sira-nia moris hanesan oan sira seluk iha família seluk, ne’ebé inan-aman sira sei kumpletu.

Tanba ne’e, Natalina Gonçalves ho Afonso Gonçalves enkoraja malu oinsá bele hasoru “laloran” moris nian. Sira rua “tau-fiar” ba malu, nu’udar maun-alin maske difisil, iha tempu di’ak eh iha tempu susar nia laran. Ho situasaun ida ne’e, Natalina Gonçalves hanesan Afonso Gonçalves nia alin feto, oferese nia aan, nia enerjia no kakutak tomak hodi sai nu’udar inan ida, buka moris, hodi dudu nia maun hodi kontinua ba estuda iha eskola iha nível ida aas liu hanesan universidade. Nia buka moris ho maneira fa’an sasán ka sai negosiante ida. Iha Merkadu Taibesi.

“Ha’u fa’an sasán la’ós mehi atu sai riku maibé hakarak atu hetan osan hodi sustenta maun nia futuru,” Negosiante Natalina Gonçalves hateten ba Agência TATOLI, ho oin triste no laran susar kona-ba nia situasaun moris ho nia alin, iha merkadu Taibesi, Dili, foin lalais ne’e.

Ho triste. Matan-been nakonu. Neon susar. Negosiante, Natalina Gonçalves konta tuir nia kronolojia moris bainhira inan-aman husik hela nia mesak hamutuk ho nia maun mesak, Afonso Gonçalves. Ho laran-susar Negosiante Agostina Gonçalves haktuir nune’e:

“Maun, ama no apa la iha ona, ó sei hakarak eskola ka lae”.

“Alin, to’o ona, ha’u eskola to’o de’it ona iha ne’e (eskola sekundária)”.

“Se eskola karik, se mak atu haree no ajuda ita?”

“Maun, eskola ba! Ha’u buka osan 20$ hanesan ne’e, koko hola sasán hanesan modo sira hodi ba fa’an fila fali hodi ajuda maun nia eskola”.

Nune’e, tuir Negosiante Natalina Gonçalves ne’e, nia buka osan no konsege hola fali produtu sira hanesan koto-nurak, senoura, liis, fehuk Europa no seluktan hosi negosiante seluk, hosi Maubise no fa’an tutan fali iha Merkadu, Taibesi; buka osan, tulun no apoiu nia maun mesak, Afonso Gonçalves nia estudu iha Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL).

Ho atividade negósiu ne’ebé nia halo, tuir nia, maske dalaruma loron manas. Dalaruma tempu udan, lori ona nia maun to’o semestre VI ona, iha Fakuldade Edukasaun, Arte no Umanidade.

“Liuhosi fila liman mak hodi ajuda maun nia estudu komesa hosi semestre 1 to’o agora semestre 6. Osan seluk hodi han hemu lor-loron. Maske la riku maibé importante maun nia futuru atu nune’e aban-bairua hodi haree fali alin ki’ik nia sira-nia futuru”

Alin ki’ik sira-ne’e, Natalina Gonçalves dehan, alin hosi inan ki’ik nia oan sira, ne’ebé Natalina Gonçalves haki’ak hamutuk ho nia maun, bainhira sira rua nia inan-aman husik hela sira.

Natalina kontinua haktuir nia situasaun moris, bainhira entrevista ho jornalista TATOLI. Nia haktuir katak Tinan barak faan sasán mak hanesan fehuk Europa, senoura, ai-manas, liis no  koto-nurak hodi sustenta  família uma-laran no ajuda maun Afonso  Gonçalves nia estudu ne’ebé mak hala’o hela iha UNTL, iha Fakuldade Edukasaun, Artes e  Humanidade (FEAH) no agora semestre VI.

“Ha’u agradese ba Maromak tanba ho maneira buka osan ne’ebé mak ha’u halo ona no neneik hetan rezultadu. Osan ne’ebé mak ha’u hetan ho maneira mak dadersan hadeer sedu lori sasán sira hanesan Fehuk ropa, liis, koto-nurak, ai-manas no senoura hodi lori ba merkadu Taibesi; fa’an molok  tuku 08:00 dadeer to’o tuku 08:00 kalan hafoin fila fali ba uma Balide (aman ki’ik nia uma) hodi prepara ba loron aban nian,” nia konta tuir.

Nune’e mós, Negosiante Natalina  akresenta  katak, rendimentu hosi sasán sira ne’ebé mak nia fa’an hosi loron ba loron, iha merkadu Taibesi dezde 2019 ne’e, loron ida hetan entre $25 no $40 no bainhira ema laiha entaun sira hetan $10 de’it hanesan ne’e. “Ami-nia moris mak hanesan ne’e ona”.

“Importante mak maun nia futuru ba aban bainrua nia tenke sai di’ak. Ho Maromak nia tulun hatudu netik rezultadu ne’ebé di’ak hosi sasán sira ne’e atu nune’e hodi sustenta  maun nia estudu iha UNTL bele susesu ho Maromak nia grasa,” negosiante ne’e hateten ho esperansa.

Iha entrevista ne’e, Negosiante Natalina Gonçalves mós nafatin atende hola-na’in ka kompradór sira, hasee ho oin-midar simu ho laran ksolok, hatudu iha nia espresaun no kada liafuan ne’ebé temi sai. Balun hola, balun husu de’it. Dalaruma nia hateke ba sosa-na’in sira ne’ebé la’o hakbesik ba nia sasán. Nia mós hasee no hasee nafatin, ho oin-midar.

Hotu, dala ida tan nia konta tuir, sasán ne’ebé  nia fa’an ne’e sosa hosi maluk negosiante sira hosi Maubesi  ne’e ho nia folin $2 maibé depende ba sasán senoura sira tau iha balde ne’ebé mak iha, balun balde ki’ik no balun balde  bo’ot. Ida iha balde ki’ik sira fa’an iha balde ki’ik ida ho folin $2. “Ami haknauk fa’an fali isin liman $1 no isin kiik lima ka neen $0,50 fali no koto-nurak mós hanesan sira ense ba balde ki’ik no bo’ot ida ki’ik $1 no balde bo’ot oituan $1,50 no ami fa’an fali ka haknauk oituan $0,50 no lorokraik mak ema hola no ami hetan rendimentu maismenus $10 to’o $15”.

Natalina haktuir katak nia fa’an sasán hanesan koto-nurak, fehuk Europa, liis, ai-manas, senoura, durante merkadu sei iha Hali-laran nia komesa fa’an ona, bainhira merkadu muda fali ba Taibesi kontinua fa’an nafatin sasán sira ne’e  to’o ohin loron.

“Liuhosi fila liman mak hodi ajuda maun nia estudu komesa hosi semestre 1 to’o agora semestre 6 no osan seluk hodi han hemu lor-loron maske la riku maibé importante maun nia futuru atu nune’e aban-bairua hodi haree fali alin kiik nia sira-nia futuru,” Natalina repete tan ho esperansa.

Jornalista: Natalino Costa

Editora: Julia Chatarina

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here