Tomé Barreto tuur sadere iha kadeira hodi hein kompradór/a sira mai sosa ninia aifunan. Imajen TATOLI/Arminda Fonseca.

DILI, 27 fevereiru 2021 (TATOLI)–Entre tuku 11 ho 12, loron manas. Anin huu neneik liki ai-funan sira-nia tahan. Lekar funan. Iha avó katuas ida, taka xapeo modelu loren, tau kamizola kór malahok. Tuur iha kadera masa kór-de-roza, tara pasta kór kafé, tau kalsa badak, sadere hakmatek hein hela kompradór, iha Merkadu Manleuana.

Kuriozu. Avó katuas ne’e mak se? Avó ne’e mak Tomé Barreto, tinan 60, husi Munisípiu Dili, Postu Administrativu Vera Cruz, Suku Daré, ne’ebé mak fa’an hela ai-funan vazu nian ho modelu oioin hanesan ai-funan Laloran domin (gelombang cinta), ai-funan faluk (janda), ai-funan talas no seluktan. Ai-funan sira ne’e mós kór oioin, balun mean, balun matak, balun roxu no seluktan.

Tuur no tuur hein “sorte”, la kle’ur mosu tiu na’in rua hakbesik ba avó ne’e hodi konfirma presu ai-funan sira ne’e nian.

“Ai-funan ne’e vazu ida folin hira?,” tiu ne’e husu no hatudu ba ai-funan ida ho nia tahan kór kafé. Besik avó Tomé, iha ai-hali ida nia okos. “Folin ida 25$, bele 20$ ka 15$ mós bele,” avó ne’e hatan hodi nego presu ai-funan sira ne’e ba tiu na’in rua ne’e.

Kliente na’in rua ne’e husu bainhira jornalista TATOLI entrevista hela ho avó ai-funan na’in ne’e. Maske nune’e, sira rua la konsege hola no Avó Tomé kontinua dada-lia hatan pergunta sira.

“Ha’u iha oan na’in 12. Ha’u la iha kbi’it atu sustenta sira eskola to’o universidade maibé ha’u apoiu sira to’o eskola sekundáriu hotu. Sé mak hakarak ba tuir kursu bele no sé mak hakarak buka serbisu bele,” Avó Tomé haktuir.

Otas nakaras, idade avansadu, Avó Tomé Barreto buka moris hodi hafolin moris seluk nia folin. Nu’udar aman, avó Tomé “hulan” mós todan moris nian ida, sustenta oan sira hanesan mós aman-sira seluk.

Avó Tomé Barreto haktuir, besik tinan 10 nia fa’an ai-funan. Hisik kosar, buka moris ho hein ai-funan iha merkadu, hanesan negosiante ai-funan ida. Rezultadu husi hisik kosar ne’e, bele dudu oan ida entre na’in 12 bele ba serbisu, buka moris, iha rai-badin, Inglatera.

Seluk, konsege lori oan sira ba tuur iha banku eskola nian to’o ramata. Na’in rua seluk tuir kursu iha Oecusse no Aileu. Oan ida agora dadaun kontinua nia estudu iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) tanba hetan apoiu husi padre sira tanba hetan valór di’ak.

“Ha’u-nia oan ida kedua ne’e eskola sekundáriu ramata. Ha’u labele atu selu to’o universidade, nia ba tuir kursu to’o hotu, maibé tanba nia alin sira barak entaun nia ba hatama surat iha embaixada no ha’u buka osan uitoan to’o nia surat sai. Ba tiha Inglaterra, iha fulan dezembru foin dadauk ne’e,” negosiante Tomé Barreto hateten ho oin no hamnasa midar konta tuir nia oan sira.

Moris ne’e dezafiu ida no la’ós opsaun. Karik, provérbiu ne’e mak bele refere ba Avó negosiante Tomé Barreto. Basá, iha sasidik, iha ain-le’ut. Iha di’ak, iha aat, hola parte iha jornada moris avó ne’e ho nia família. Katak, antes ba fa’an ka halo atividade negósiu iha Manleuana atividade ne’e nia halo nanis ona iha Pertamina Tiger Fuel nia oin, Bebora.

Nia kompara, molok muda husi Bebora ba Manleuana, sorte ne’ebé hetan, osan ne’ebé hetan husi rezultadu hisik kosar, husi rezultadu sakrifísiu, loron ida bele hetan entre $300 no $400.

Valór ne’e la hetan de’it nune’e, tuir kronolojia, Avó Tomé Barreto konta katak dadeersan nia kaben Agusta de Araújo hein netik nia la’o sai ho dudu karoxa nakonu ho ai-funan, la’o hale’u iha Dili, fatin urbana.

Dudu no dudu, hale’u Dili laran: husi Becora ba Tasi Tolu, husi Lahane tuun mai Farol, tesik Lecidere no fila mai Bebora, iha rai-nakaras. Ai-funan oion ne’ebé Avó Tomé Barreto tula iha nia karoxa balun ema hola, balun foti hela to’o fulan mak selu. Biar nune’e, agora hotu hela istória. Maske nune’e agora sai de’it nu’udar memória ida tanba diferente tebes no la hanesan uluk ona.

“Agora fa’an iha merkadu Manleu, tanba fatin tama liu iha laran ema ladun tama; loron ida bele hetan osan $20 no dalaruma mós la hetan liu,” kaben husi Agusta de Araújo ne’e kompara iha ai-hali ne’e nia mahon.

Aman husi oan na’in 12 ne’e haktuir, ai-funan ne’ebé nia fa’an kada vazu ida ho folin ne’ebé lahanesan, tuir kualidade ai-funan nian; balun ho folin $15 no balun $10, ai-funan sira ne’ebé nia fa’an ne’e nia kuda rasik maibé balun nia sosa tutan fali husi negosiante ai-funan sira no kuda foun fali atu hetan ai-funan oan mak hafoin nia fa’an. “Ai-funan ne’ebé kualidade di’ak, fa’an $20 ka $30 mak ha’u hola. Depois, ha’u kuda foun fali mak hetan ai-funan oan to’o buras mak fa’an fali”.

Hela iha Daré buka “sorte” iha Manleuana. Nune’e, dadeer no lorokrai’k, ba no mai, hodi buka moris liuhusi fa’an ai-funan. Dadeer bainhira loromatan “nakfera” iha foho Fatuahi nia sorin bá. Dadeer bainhira mahon-been sei “haku’ak” metin ai-tahan sira, estatua Cristo Rei iha Foho Fatukama nia leten aas bá, hateke ba illa Ataúro nonok, Avó Tomé ho nia kaben Agusta de Araújo hahú hein Anguna, maizmenus tuku 08:00, hodi sai husi hela fatin ba Manleuana.

Husi Daré ba Manleuana. Husi Manleuana fila ba Daré, entre Avó Tomé Barreto hamutuk ho nia “ruin-knosen” sorin, kada ema ida selu $1.25. Daré, Manleuana, vise-versa mak fatin “horik-fatin” no fatin “hakail” sorte alias buka osan ba sira na’in rua. Ai-funan sira ne’ebé sai produtu “osan-mean” ba kazál ne’e, bainhira fila uma, rai hela de’it iha fatin jardin fa’an ai-funan nian, iha merkadu. Portaun seguru. Ai-funan mós seguru.

Avó Tomé Barreto moris simples maibé família boot. Nune’e, nia haklaken, husi rezultadu domin ne’ebé mak nia kuda no kuida hamutuk ho nia kaben Agusta de Araújo hetan nia “fini” 12 katak iha oan na’in 12, iha feto no mane; balun harii ona uma-kain, balun sei eskola no balun ba ona serbisu iha ema nia rain.

“Hosi sira na’in 12 ne’e na’in rua mak harii uma-kain ona, na’in ida agora dadaun serbisu iha ema nia rain (Inglaterra), na’in 2 mak buka rasik serbisu hanesan serbisu iha Xineza nia loja, na’in ida agora tama ba universidade, ida agora kursu Lian Korea, na’in 2 mak agora sei iha ensinu sekundáriu no na’in 3 seluk agora iha nível pré-sekundáriu,” nia konta.

Avó Barreto rekoñese katak ne’e orgullu ida maibé dezafiu ida mós. Katak, orgullu tanba bele sustenta no eduka ona oan sira no balun konsege ona harii uma-ka’in. Dezafiu tanba bainhira hala’o knaar hanesan negosiante ai-funan iha Manleuana maibé la iha kondisaun ba sira.

Situasaun no kondisaun sira mak hanesan la iha bee atu rega ai-funan sira ne’e bainhira loron-manas no kuandu namlaek tanba la iha bee.

“Durante ha’u fa’an ai-funan ne’e difikuldade ne’ebé mak ha’u hasoru mak bee tanba bisnis (negósiu) ai-funan ne’e importante liu mak bee ne’e tanba se laiha bee ami labele halo buat ida,” nia informa kona-ba realidade ne’ebé sira rua hasoru inklui negosiante sira seluk iha Manleuana.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editor: Cancio Ximenes

PUBLISIDADEiklan

1 KOMENTÁRIU

  1. Historia nebe furak,maibe historia nee hatuduo mai katak,ema ka familia barak la-hetan oportunidade hodi servi estado hodi hetan osan..iha foho familia barak mak hansan tiu Tome Barreto..ohin loron ema ne’e mak hetan oportunidade hodi servisu ba estado mak ema nebe iha familia ka ama ou inan sarani iha poder..susar oinsa TL,bele halakon kiak,enkuantu grupu ka familia balun deit hetan oportunidade..pior liu tan servisu ulun ain maibe manan osan povo barak liiu. ema bauln dehan Riku soin fahe hanesan no fo oportunidade ba ema hotu..hanesan lia fuan mamuk deit..karik…

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here