(Reflesaun Pesoál ba Komemorasaun Loron 12 de Novembru)

Hosi:  Soares Pedro, S.FIL. S.Th*)

Lian Maklokek

Masakre Santa Cruz 1991, sai hanesan istória murak ida-ne’ebé mak hakerek ona iha jerasaun foun sira-nia fuan hodi kontinua rejenerasaun istória ne’e nafatin iha ita-nia moris hodi dezenvolve Timor-Leste iha loron aban. Hanesan jerasaun foun, ha’u hakarak fó ha’u-nia reflesaun kona-ba Masakre Santa Cruz tanba istória ida-ne’e mak lori vitória ne’ebé mak prezisa haktuir, tanba istória ne’e la’ós de’it sai memória ida maibé sai hanesan vitória ba luta ukun rasik aan.

Atu hakmanek reflesaun ne’e, ha’u sita filozofa Hannah Arendt (Filozofa Alemanha nian ne’ebé mai hosi jerasaun Judeia nian. Nia moris iha Hannover, Alemanha, iha dia 14 de Outobru 1906 no mate iha Nova Zelandia iha 04 Dezembru 1975) ne’ebé mós mak sai hanesan vitima iha Masakre Auswitz iha Alemaña ne’ebé partidu Nazi halo torturasaun ba nia no ba nia maluk sira ne’ebé la’ós ema orijin Alemaña nian ne’e balu to’o mate.

Hannah Arendt hateten, asaun violénsia hosi militár Indonézia nian hanesan primaria violénsia ne’ebé mak akontese hosi grupu maioria ba grupu minoria sira. Ka ne’ebé mak sai relevante tebes iha Masakre Santa Cruz ne’ebé hanesan nasaun ida maibé akontese asaun á-morál hosi grupu maioria sira no barak sai vitima ba violénsia ne’ebé mak halo hosi grupu militár Indonézia sira-nian iha tinan 1991 ne’ebé oho juventude loriku asswa’in sira mate no balu lori lakon to’o agora buka be la hetan.

Atu komprende konseptu hosi Hannah Arendt ba iha asaun violénsia ida-ne’e, hanesan povu Maubere nian oan ne’ebé iha espíritu nasionalizmu no patriotizmu ba iha rai doben ida-ne’e, ha’u hakarak uza hanoin filozofa Hannah Arendt nian ne’ebé mak filozofiku tebes ba iha situasaun nakukun Masakre Santa Cruz (1991) ne’ebe totalmente halakon povu Maubere nia oan sira-nia direitu no vida hanesan umanu no sidadaun Timor.

Istória Nakukun Povu Timor-Leste

Integrasaun Timor-Leste ba iha Repúblika Indonézia hanesan jogu politiku ka manobra politika ne’ebé sai hanesan rekordasaun ida-ne’ebé kria oportunidade hodi halo jogu ne’e hosi grupu maiória hanesan powerless of the moment hodi halo manobra ba buat hotu tuir sira-nia hakarak. Iha 1975, Indonézia hahú ukun Timor-Leste, iha momentu ne’ebá ita hotu hatene hanesan istória sira-ne’ebé mak haktuir katak militár Indonézia ho grupu boot hahú domina teritórriu Timor laran tomak hodi hadau tiha liña fronteira sira.

No, ita-nia forsa armada ne’ebé mak hanesan lutu iha fronteira hahú hakdo’ok aan ba foho hodi monta estratejia polítika no militár nian hodi defende ita-nia rai doben Timor-Leste. Maibé realidade hatudu katak ita-nia forsa armada no povu maiória lakon no militár Indonézia hahú domina liña fronteira. Sira hahú tau sira-nia postu no iha ne’ebé sira hamosu asaun á-moral ba ita-nia inan-aman sira liuliu ba ita-nia inan feton sira. Tanba sira-nia razaun mak tau seguransa maibé realidade iha terrenu hatudu buat asaun a-moral ba ita-nia inan-aman sira tuir sira-nia forsa rasik no barak mós lakon sira-nia vida iha momentu ne’ebá.

Iha ne’e ita hotu hatene katak invazaun hosi militár Indonézia momentu ne’ebá la’ós sai hanesan seguransa ba timoroan sira maibé akontese mak sira muda tiha nasaun Timor-Leste sai nasaun ne’ebé ema to’o oras ne’e nafatin hanaran raan Timor-Leste-oan, raan Maubere-oan; the blood of Timorese people, the blood of maubere people. Militár Indonézia sai hanesan mákina oho nian ka killing machine.  Durante tinan haat (4) nia laran (1975-1979), kuaze Povu Maubere barak mak sofre no barak mak lakon sira-nia vida. Maiória povu sivil mak lakon sira-nia vida iha períodu ne’e. Períodu ne’ebé ita bele dehan períodu nakukun tebes ba povu Maubere-oan sira atu moris livre hanesan ema umana ne’ebé mak iha valor no dignidade.

Akontesimentu sira hotu ne’ebé mak halo hosi militár Indonézia ba povu Timor-Leste ne’e, ba sira sai hanesan segredu ida-ne’ebé mak susar tebes ba ita atu hodi halo identifikasaun. Tanba sira subar metin segredu ida-ne’e hosi ema seluk ka hanesan liafuan Inglés dehan “blood welled behind the lintels of the locked doors”. Asaun asasinatu hotu ne’ebé mak akontese hahú hosi invazaun (07 dezembru 1975 to’o tinan 1991) taka metin ba mundu liur atu hatene no inklui mós povu Timor-Leste rasik ne’ebé iha momentu ne’ebá sei sai hanesan provinsia-27 ba nasaun Republika Indonézia.

Iha tinan naruk nia laran, asaun oioin akontese ba povu Timor-Leste hanesan oho no kastigu ne’ebe hala’o hosi militár Indonézia ba Povu Timor-Leste, ita la rona iis no taka metin ba komunidade internasional sira. Trajedia Santa Cruz, Dili, 12 Novembru 1991, sai hanesan faktu violasaun ba povu Maubere nia oan iha ne’ebé hamutuk ema na’in-250 mak lakon sira-nia vida no barak mós ita la hetan sira-nia isin-mate no rate to’o ohin loron. Hirak ne’e maiória sira mai hosi povu baibain no estudante oan sira.

Asaun ne’e halo hosi militár Indonezia sira-ne’ebé lori arma kompletu funu nian iha área Semitériu Santa Cruz nia laran. Hanesan ema otas tuan sira dehan, “Ó isin bele mate, ó raan bele maran, maibé ó-nia klamar no espíritu hanesan povu Maubere nia oan sei la mate no sei kontinua naksulin ba iha jerasaun ba jerasaun iha istória murak Timor nian tinan ba tinan”. No, nafatin hamri’ik hodi hananu salmo saudasoens ukun rasik aan no nafatin dehan “Ha’u sei hakarak moris tinan rihun (1000) ida tan” (Chairil Anwar).

Ho realidade espíritu ida-ne’ebe mak hafanun tebes Povu Maubere sira hotu luta no dehan “Mate ka moris ukun rasik aan”. Hosi faktu ida-ne’e hetan reasaun boot mai hosi internasionál foin loke matan no hatene Estadu Indonézia ninia ejizénsia loloos hosi ukun. Tanba masakre ne’e hetan rekorda hosi jornalista Britániku, Max Stahl, no ikus mai masakre ne’e sai istória úniku ida liuhosi filme ida no públika ba mundu tomak hodi hatene saida mak akontese ba povu Timor-Leste iha tinan 1991.

Iha ne’e, ita hotu hatene katak Masakre Santa Cruz, tuir Filozofu Modernu-Auswizt, hanesan trajedia ida-ne’ebé tragis no asasinatu. Joven barak mak mate no hetan turturasaun, kastigu to’o ikus barak lakon buka la hetan sira-nia mate-isin no rate. Iha ne’e, ita bele dehan Masakre Santa Cruz hanesan trajedia ida-ne’ebé mak hasuli raan iha nakukun nia laran ba Timor-Leste nia ukun rasik aan no ohin loron Povu Timor-Leste hetan naroman ukun aan nian hodi hananu “Ó, Timor, rai ida be rai rai di’ak…”.

Raan ne’ebé naksulin hanesan lori lia-anin ba mundu hodi hafanun no dehan ba mundu tomak katak “Ami mak timor. Ami mak maubere-oan. Ami mós ema hanesan imi. Ne’ebé, ita hotu mai hosi kriatura ida de’’it”. Ba se ami iha, no ba ne’ebe ami ba? hodi hananu nafatin patria ou morte, mate ka moris ukun rasik aan.

Violasaun Massa iha Santa Cruz 1991

Masakre boot ne’ebé mak akontese iha tinan 1991 iha Santa Cruz, Dili, Timor-Leste ne’ebé mak sai hakfodak boot no hanesan ahi ne’ebé mak halakan aan hodi lori naroman ba mundu internasional nia matan. Masakre Santa Cruz akontese tanba bainhira povu maubere nia oan sira halibur hamutuk hodi hadeer ai-funan midar hosi ita-nia eroi boot Sebastião Gomes Rangel ne’ebé hetan oho hosi membru militár Indonézia iha 28 outubru 1991, tuir ita-nia lisan no kostume Timor nian.

Violasaun Massa akontese bainhira mosu asaun irasionalidade hosi grupu balun ne’ebé mak hakarak atu atinji sira-nia meta no espetativa ba moris futuru nian ho loos no dignu. Iha perspetiva barak ko’alia kona-ba violasaun massa no perspetiva ida-ne’ebé mak iha ne’e, ha’u sente importante tebes. Hanesan sosiolojia Alemanha, Veit Michael Bader, iha ninia livru Kollektives Handeln (1991) ne’’e haktuir katak violasaun massa ne’ebé mak bainhira akontese mai hosi ema-nia liman maibé dinamika trajedia ida-ne’e hanesan dinamika tragedia ida-ne’ebé mak mai ho ninia tipu intensaun ne’ebé mak aas mai hosi suspeitu (militár Indonézia) sira (Hardiman, 2010: 73).

Kabe ba violasaun Massa ne’ebé mak akontese iha Masakre Santa Cruz hanesan violasaun massa ida-ne’ebé mak organizadu hosi militár Indonézia sira, iha ne’ebé, ita hotu hatene katak asaun violasaun ne’e mosu iha mós dinamika polítika iha altura ne’ebá, ne’ebé povu Maubere nia oan sira rasik iha mós intensaun hodi buka atu ukun rasik aan no hakarak moris livre hosi kolonialista liuliu kolonialista Indonézia nian ne’ebé mak tinan naruk okupa Timor-Leste. Iha ne’e, ita bele hatene katak violasaun massa ne’e mosu, organiza másimu hosi grupu maioria sira no ida-ne’e la’ós mai hosi individuál. Ho ida-ne’e mak, iha Hannah Arendt nia perspetiva katak asaun ne’ebé mak hala’o hosi grupu sira hanesan ne’e mak baibain ita hanaran “asaun koletivu”.

Intensaun hosi Hannah Arendt nian hanoin kona-ba asaun koletivu ida-ne’e tanba nia rasik observa katak violasaun massa akontese ne’e la mai hosi individuál maibé mai hosi grupu sira ne’ebé mak halibur aan hamutuk no mai ho intensaun ida de’it, katak sira mak iha forsa no domina ka super power. Nakait ba hanoin hosi Hannah Arendt nian ne’e, mak ha’u iha hanoin ida katak iha mós vantajen balu mak ita hetan hosi asaun violasaun massa ida-ne’e, bainhira ita komprende di’ak kona-ba saida mak violasaun massa hanesan asaun koletivu.

Violasaun Massa ne’ebe mak akontese, ita bele komprende hanesan “emosaun ne’ebé mak nakfera”. Masakre ida-ne’e, hanesan rezultadu ikus hosi prosesu ne’ebé mak preparadu tebes ho rasionalidade no komunikativu iha sosiedade nia le’et. Ha’u-nia intensaun dehan preparadu tanba la’ós de’it mai ho ninia signifikadu ne’ebé mak organizatoriu maibé mós mai ho ninia signifikadu ne’ebé mak estruturál. Ho objetivu katak planu organizadu sosiál polítika nian rasik ne’ebé mak fó posibilidade boot ba iha trajedia violasaun massa ne’ebé mak akontese.

 Arendt hanesan filozofa Polítika nian ida-ne’ebé mak hala’o ninia estudu kritiku kona-ba tipu rua hosi ideolojia totalitarianizmu iha sékulu XX-XXI ida-ne’e mak hanesan Nationalsozialismus no Stalinismus. Iha ne’ebé, nia rasik hanaran ho tipu ne’ebé mak iha ninia objetivu rasik hodi bele sai maioria ka domina totál ho asaun estraga ema-nia vida ho espontanidade no ba liberdade moris ema-nian (Daven, Jornal Ledalero, Vol.14 edisaun Junho, 2015:132).

Violasaun Massa ne’ebé mak haktuir hosi Arendt, bazea ba ninia esperiénsia pesoál katak bainhira nia sai refujidu ba iha Franca no ikus mai ba Nova Zelandia, ne’e tanba la dook hosi asaun brutalidade Hitler ba jerasaun Judeia sira iha momentu ne’ebá. Hannah Arendt hateten, buat ne’ebé importante iha faktu ida-ne’e no kona-ba dominasaun totalmente ba ema-nia moris mak propaganda falsu, terror, no idiolojia. Importante liu, sira rasik halo asaun hotu tuir sira-nia satisfasaun no nesesidade hosi grupu ne’ebé mak sira iha no ikus mai sira halai sees tiha hosi realidade moris ne’ebé mak loos no justu.

Maibe power hosi propaganda ne’ebé mak iha mós ninia limitasaun hodi halo kontrolu ne’ebé mak másimu, mak asaun terror tenke prezisa. Tuir Hannah Arendt katak terror ne’ebé mak totalidade mak sai hanesan ezijénsia hosi Estadu totalitarian no tipu totaliter. Terror sai totál tanba terror la’ós

Maibé de’it hodi halo kontrolu ba opozisaun maibé mós akontese liuliu ba ema sira-ne’ebé mak laiha sala no lahatene buat ida (inosente). Maibé ema sira ne’e mak ema kaptura, hetan torturasaun no hetan oho. Ema sira hanesan ne’e mak tuir Hannah Arendt nia hanoin no hanaran “inimigu objetiva-musuh objektif” ou “Criminalidade ne’ebé laiha Violasaun”.

Bazea ba perspetiva Hannah Arendt nian iha leten, ha’u mós hakarak hateten violasaun massa ne’ebé mak akontese iha Masakre Santa Cruz 1991 hanesan mós rezime totalitarianizmu Hitler ba povu Alemaña, Judeia sira-nian iha altura ne’ebá mak hanesan problema ida-ne’ebé mak ita bele identifika hanesan violasaun ba umana ne’ebé mak hanesan. Tanba saida mak ha’u dehan violasaun umana? Tanba, povu maubere oan sira hetan hetan atake ne’ebé mak kria hosi grupu totalitarian ba povu baibain.

Rezime husi Nazi Hitler hanesan hadau ukun ne’ebé ho dalan violénsia, iha ne’ebé ho objetivu ba ninia aan rasik. Maibé, hanesan de’it instrumentu ida hodi realiza ninia mehi ne’e mak hanesan domina totál ba ema-nia moris. Rezime Nazi nunka mais atu satisfas ho saida mak sira iha no hetan hosi power rezime ne’ebé mak sira iha ho karáteristiku otoritaria. Maibé iha parte seluk mós, sira iha fiar katak sira só iha de’it prinsípiu ida-ne’ebé mak permanente hodi aplika iha sira-nia lala’ok moris mak dominasaun ba ema seluk ou individu seluk iha sira-nia moris tomak. Terror ne’ebé ho tipu totalidade nia iha objetivu rasik bainhira hetan apoiu másimu hosi grupu ou Massa maioria no mós hodi bele hamoos forsa seluk ne’e mak mai atu destroi sira-nia prátika hotu ne’ebé mak sira halo.

Ho ida-ne’e, ha’u rasik hanaran “fatin koletivu”. Ha’u dehan “fatin koletivu” tanba fatin ne’e kria hosi grupu no fatin ne’e sai hanesan fatin ne’ebé mak livre ba ema hotu hodi halo asaun koletivu. Iha fatin, asaun koletivu ne’e mós iha asaun sira-ne’ebé mak hanesan baibain la’ós buat foun ba ita katak iha fatin ne’ebe mak loron-kalan ita horik aan bá, ikus mai ita iha sentimentu baruk. Ezemplu, “tesi ema nia kakorok” hanesan dinamika violasaun massa iha fatin ne’ebé mak koletivu ho ninia tipu obrigatóriu. Ka ho lian seluk ne’ebé mosu mai hosi ema-ne’ebé sente ninia aan sala no hodi ko’alia lia-murak sira kona-ba moris nian. Maibé, to’o ikus mai, nia rasik tolan fali ninia kabeen ka “kostume baibain maibé sira hamosu in-kostume” iha sira-nia dinamika violasaun massa ne’ebé mak sira rasik kria maibé finji lahatene. Maibé, buat ne’e akontese duni no destroi ema seluk nia vida.

Lian Maktaka

Faktu hosi asaun violasaun Massa Masakre Santa Cruz ne’ebé mak destroi ema-nia moris, ida-ne’e sai hanesan istória realidade ne’ebé mak fakuál. Istória ne’ebé mak sai rejenerasaun ona iha mundu ida-ne’e hodi mosu problema kontroversial mak problema violasaun. Iha ne’e, Filozofa Hannah Arendt uza termu “banalitasaun” ba violasaun. “Banalitasaun” iha ninia signifikadu katak realidade asaun ne’ebé mak grave ba ema no hodi halakon ema-nia vida. Hanesan saida mak halo hosi rezime totalitarian Hitler iha Alemaña no mós hanesan iha ita-nia rain mak Masakre Santa Cruz ne’ebe hamoris no hahoris saida mak ita dehan festa trajedia ka masakre hodi halakon ema barak nia vida iha mundu ida-ne’e.

Masakre Santa Cruz hanesan forma ida hosi krime ba ema. Iha kauza ida-ne’e, ema-nia direitu no liuliu direitu hanesan sidadaun hetan destroi hosi Estadu rasik iha sira-nia polítika no ba grupu no rasa sira.

Husi masakre ne’ebé mak akontese ona, fó hanorin hela mai ita katak ita hotu iha prinsípiu hodi nafatin ko’alia kona-ba direitu umanu liuliu direitu ita ida-idak nian hanesan ema sidadaun ida-ne’ebé mak moris iha nasaun demokrátika ida-ne’e. Tanba direitu la halo no la fó hosi nasaun no grupu elite sira, no sira rasik mós sei laiha no hasai ita-nia direitu hanesan sidadaun nasaun ida-ne’e nian. Iha ne’ebé, ema ida-idak iha ninia direitu no liberdade hodi moris no komprende lala’ok moris-nian hanesan umanu. Asaun brutalizmu hanesan oho no halakon ema-nia vida, loloos ne’e ita rasik iha hakarak no intensaun duni hodi halakon ema-nia ezijénsia moris nian ne’ebé mak nu’udar ema iha Nai Maromak nia matan ka the same dignity in the ligtheness and image of God (Imago Dei).

Masakre ida-ne’e hakarak atu hanorin ita katak hanesan ema-ne’ebé mak iha direitu no dignidade ne’ebé mak hanesan. Ita hotu nafatin kaer liman ba malu hodi respeitu malu, liuliu respeitu ema seluk nia direitu no hodi defende lia-loos no justisa, atu nune’e bele lori ita hotu ba iha dalan ne’ebé mak di’ak no dignu hanesan ema ida de’it iha nasaun demokrátika ida-ne’e. Tanba dignidade umanu sai lalenok no lalatak ba dezenvolvimentu nasaun nian iha futuru. Ida-ne’e sei lori purifikasaun másimu bainhira ita rasik kria transformsaun umanu ema ida-idak nian. Ida-ne’e hanesan lian seluk tenik “transformasaun la kria purifikasaun maibé laiha transformasaun mak sei laiha purifikasaun”.

Ho selebrasaun Loron Juventude Nasionál bada la-15 no Masakre Santa Cruz ba dala-XXIX ida-ne’e, bele mós lori mai ita reflesaun ida kona-ba ita-nia nasaun ohin loron ne’ebé mak enfrenta hela krize polítika ida-ne’ebé mak naruk tebes no halo ita-nia Estadu hetan titulu foun “Estadu Kontroladu ba Estadu Failladu”. Ita bele hamutuk fila-fali hodi kria Estadu ida-ne’ebé mak ita hotu nia hakarak hanesan Estadu ida mak mais que sólido, dezenvolvido e perfeito. Ho ida-ne’e, bele hafanun ita hotu hosi ita-nia dogmatizasaun hotu no kontinua dehan ba mundu katak “La’ós ha’u de’it mak sei hakarak moris tinan 1000 tan maibé ita hotu hakarak nafatin atu moris tinan 1000 tan”.

NB: Karik iha kritika ou sujestaun ruma bele manda direta SMS liuhosi númeru kontaktu TLF-WP/WA: +639459820350 ka Email Address: soaresherry27@gmail.com).

*) Hakerek na’in alumni Estudante Eskola Sekundaria No. 01 Lau-lara, Aileu. Hela fatin: Tagaytay City, Philippines.

 

 

 

 

 

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here