(Hakerek-na’in: Tolentino Gomes de Araújo, jerasaun ida husi Manu Ubu)

Hakerek hosi:

Tolentino Gomes de Araújo

Etimolojikamente, Uma-lisan Manu Ubu kompostu husi “Manu” no “Ubu”. Orijen Manu Ubu ne’e mak husi dalen Kemak no Mambae, tanba antes ne’e beiala uma-lisan Manu Ubu nia beiala ne’e mistura husi ema Mambae ho Kemak. Katak, Avó-mane husi Mambae Katrai.

Uma-lisan Manu Ubu. Imajen FB//Uma-lisan Manu Ubu

Manu Ubu, iha tetun, Manu ne’e manu no Ubu ne’e katak na’in. Entaun, Manu Ubu ne’e signifika Manu-na’in ka na’in ba Manu. Manu ne’e mak manu pombu. Manu pombu ne’e konsidera hanesan símbolu Espiritu Santu ka dame.

Uma-lisan Manu Ubu lokaliza iha Aldeia Buibaru, Suku Leimea Leten, Postu Administrativu Atsabe, Munisípiu Ermera.

Uma-lisan Manu Ubu, istorikamente husi foho-lulik hanaran Tagarase Daralau, iha tinan rihun ida liu. Avó mane ne’ebé harii uma-lisan ne’e nia naran mak Bau Manu. Bau Manu ho nia maun-alin na’in tolu, hamutuk sira na’in haat mak hela iha foho Darlau.

Nia Maun-Alin nain tolu nia jerasaun mak hela iha Aldeia Raibou no balun iha Aldeia Orbeto Leulara mak harii uma lisan sira hanesan; Mali-Ubu, Lermanu, Soilelo, Maulelo, Asmada no Leobei.

Beiala Bau Manu hahoris ka ko’us oan mane na’in neen hanesan Metabau, Baumeta, Malimau, Boemau no Maulequi, Lequibei. Tanba evolusaun tempu, iha mudansa ba bebeik, iha Foho Daralau tutun, bee kuru dook tanba ne’e mak Avó Bau Manu nia oan sira deside muda mai Buibaru. Husi Avó Bau Manu nia oan na’in neen ne’e mak harii uma-lisan Manu Ubu iha Aldeia Buibaru.

Avó Bau Manu nia jerasaun na’in neen muda mai Buibaru iha fatin Daitete mak hamosu jerasaun barak. To’o ikus, fatin refere konsidera sagrada no hanaran Metabau Daitete.

Reprezenta Avó Bau Manu nia oan mane na’in neen iha leten, sira tuun husi foho Tagarase Darlau lori kedas ho uma-lisan Manu Ubu. Nune’e, sira harii mós ho lisan, rai rota lulik hanaran Liquibei. Tanba, antigamente ukun ho bandu eziste ona iha Foho Tagarase Daralau bainhira Wehale ho Wewiku seidauk ukun haluan rai Timór.

Bazea ba istória ka faktu kronolójiku ne’e mak kada tinan, husi jerasaun ba jerasaun no otas ba otas, oan no beioan sira selebra festa tradisionál “Tuun Bee” iha Buibaru.*

Istória kona-ba uma-lisan Manu Ubu ne’e properiedade no responsabilidade pesoál.

Hakerek-na’in nu’udar alumni Komunikasaun Sosiál, UNTL

Daudaun ne’e hela iha Atsabe, Ermera

Facebook: Tolentino Gomes de Araújo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here