Hosi:  

Heriberto Soares Pedro

Iha tinan 1961, David McClelleand hakerek livru ida ho titulu “Achieving Society-Hetan Rezultadu Husi Sociedade”. Iha livru ne’e McClelland fó hanoin katak, nasaun ida sei monu bainhira ita fó fiar ba lideransa polítiku sira ne’ebé mak laiha kapasidade no kredibilidade másimu hodi ukun bazea ba sira-nia motivu afiliasaun sira rasik ne’ebé hanesan asaun no lala’ok fahe poder iha ukun.

No, atu halakon lala’ok refere, mak iha ne’e nasaun prezisa ho esforsu makaas hodi bele hahú hodi halo orientasaun kona-ba rezultadu servisu nian hosi instituisaun sira hotu. Tanba liuhosi rezultadu servisu sai hanesan dalan ne’ebé di’ak atu hatene kona-ba lala’ok loloos Estadu nian.

Rezultadu hosi peskiza ne’ebé mak hakerek ona iha livru ne’e sai hanesan matadalan di’ak ba mundu tomak atu bele aplika no halo tuir saida mak akontese ona no rezultadu ida-ne’e la’ós simu de’it hosi nasaun dezenvolvidu sira, maibé hahí hosi Estadu Unidu Amerika, Alemaña, Inglatera, Malázia, Thailandia, no Singapura. No, situasaun iha Timor-Leste atuál hanesan krize politiku ne’ebé mak naruk tebes kuaze tinan tolu nia laran halo dezenvolvimentu nasaun nian la la’o ba oin maibe hakdasak hela iha fatin tanba rezultadu hosi saida mak estadu sira aplika la fó ninia impaktu ne’ebé mak signifikante ba roda ekonomia no dezenvovimentu rai laran.

No iha tinan ida-ne’e mós mosu tan pandemia COVID-19 iha mundu tomak hodi halo povu ki’ik sira atu asesu ba merkadu mós susar tebes tanba hetan ameasa boot hosi virus ne’ebé mak perigozu tebes hodi sai sasatan ida-ne’ebé mós mak boot tebes no halo povu sira hela ho situasaun ne’ebé grave tebes ka la permite. Iha ne’e, ita bele husu oinsá ekonomia Timor-Leste bele aumenta no dezenvolve iha loron ohin, aban no ba futuru?

Hamate roda dezenvolvimentu ekonomia

Iha nasaun ida-ne’e, ita hanesan la hatene katak nasaun ne’e rasik, sei iha figura polítika balu ne’ebe mak di’ak no hatene atu lori nasaun Timor-Leste ida-ne’e ba di’ak liután iha futuru. Maibé iha realidade ne’ebé akontese bai-bain ba politiku sira mak hanesan sai rezisténsia hosi polítiku ne’e rasik no akontese mak asaun sira seluk hanesan nega malu iha vida polítika, no hirus malu iha asaun polítiku ida-idak nian hodi sai defeza ne’ebé metin ba sira-nia aan, grupu no partidaria.

Rezutadu ne’ebé akontese mak hanesan achiver polítiku ka deal polítiku ne’ebé mak ema lubun ki’ik balu de’it mak hetan lukru hosi dezenvolvimentu ekonomia rai laran no lia-loos sai injustisa. Iha lia-loos sai vítima ba dezenvolvimentu hanesan saida mak akontese ba sientista Nicolaus Copernikus iha sekulu 16, Giordano Bruno (1600), no Galilei Galileo (1633), iha ne’ebé sira brani hodi see sira-nia hirus-matan hodi defende ba lia-loos. Maibé sira nafatin sala tanba mosu lala’ok injustisa.

Maioria akontese ba ema sira-ne’ebé mak iha hanoin ne’ebé di’ak atu lori dezenvolvimentu ba rai laran sempre hetan injustisa hosi ninia emar rasik iha nasaun laran no balu hetan estragu, oho, no tama kadeia, mak hanesan Martin Luther King, Abraham Lincoln, Gandhi, no Munir ne’ebé mate ho asaun ne’ebe mak a-morál hosi grupu maioria sira. No, iha mundu ekonomia agora, kompañia sira no na’in ba kompañia sira mós paradu hotu tanba roda dezenvolvimentu nasaun la la’o normál hanesan baibain.

Hanesan akademiku, kleur tebes ona ha’u ata observa katak lala’ok polítiku ne’ebé mak la’o daudaun iha Timor-Leste ida-ne’e la fó impaktu ida-ne’ebe mak positivu ba dezenvolvimentu nasaun nian maibé hamate dezenvolvimentu nasaun nian liuhosi sistema ukun ne’ebé mak iha la prioridade liu mak nasaun no povu nia nesesidade. Maibé realidade ne’ebé hatudu mak sira prioridade liu mak pesoál no partidaria no grupu ki’ik sira ne’ebé mak sai hanesan sira-nia forsa.

To’o ikus mai jogu polítiku la’ós hanesan arte ida-ne’ebe mak di’ak ba ema no povu hotu nia matan maibé polítiku agora sai hanesan kriminalizasaun ida-ne’ebé mak mosu mai ho hahalok no lala’ok hatun malu no ikus mai sai kontinuasaun problema hadau malu ukun no Meja Parlamentu Nasionál (PN) sai hanesan vitima ba pekadu hosi lideransan polítiku sira. Iha ne’e, mosu polemika ne’ebé boot iha sosiedade no estadu rasik ne’ebé mak hanesan orgaun soberania ida.

Ikus mai, ita hotu sai konfuzu ho estadu nia pozisaun ne’ebé hanesan orgaun soberania ne’ebé mak loos, tanba estadu rasik viola ona lei no sentidu demokrasia ne’ebé mak loos no dignu. Ita hare momoos katak Estadu finzidu lahatene saida mak akontese maibé sira nafatin kontinua ukun ho sala no pekadu mortál sira-ne’ebe mak sira komete. Iha ne’e, ita bele husu sé mak na’in ba nasaun ida-ne’e no sé mak sai matadalan ba nasaun no povu ida-ne’e?

Ekonomia iha futuru

Ho honestu ita bele hateten katak iha ita-nia rai desde inisiu hosi ukun aan to’o mai agora, ita seidauk iha ema ekonomista ruma ne’ebé mak di’ak hodi bele sai kontroladór ba ita-nia ekonomia rai-laran no rai liur ho di’ak. Buat ne’ebé akontese iha ita-nia rai mak hanesan ukun mak sai forsa ou power ba ekonomia maibé realidade hatudu katak ita-nia ema ne’ebé mak matenek iha área ekonomia laiha. Ho ida-ne’e mak sai impaktu ne’ebé boot ba ita-nia rain hodi kontrola ita-nia ekonomia lokál no international sira hanesan ho nasaun dezenvolvidu iha país sira seluk.

Bazea ba ha’u-nia observasaun katak atu ita-nia ekonomia Timor-Leste ne’e atu la’o di’ak ba iha futuru mak hahú agora ita tenke kria buka ema ida-ne’ebe mak matenek, independente, onestu, koñesidu iha rai-li’ur, no rai-laran no iha hanoin ne’ebé mak naroman ba iha futuru, ativu iha roda dezenvolvimentu no responsabilidade, brani hodi halo transformasaun ba lala’ok dezenvovimentu rai-laran ho onestidade.

Tanba realidade ne’ebé akontese iha Timor-Leste, iha ema barak mak matenek hodi halo retorika maibé iha pratika laiha realidade ida-ne’ebé mak favoravel ba povu. Timor-Leste ne’ebé ukun aan atu besik tinan 20 ona maibé ekonomia laiha trasformasaun ida-ne’ebe mak signifikante. Maibé, realidade mosu mak hadau malu ukun hodi destroi ekonomia nasaun nian liuhosi pratika hatun malu no hadau malu poder no kadeira. Pior liután mak pratika korrupsaun sira-ne’ebé mak akonetese maibé hasubar aan metin hela iha sira nia kazaku no garvata metan nia leet.

Tanba ita ko’alia kona-ba ekonomia, dalan ne’ebe di’ak ba politiku sira mak oinsá atu kria ekonomia ida-ne’ebe mak ajuda povu no mós nasaun. No, atu di’ak liu iha parte ida-ne’e mak tenke kria birokrasia ida-ne’ebé mós mak di’ak-liu hosi sistema kontra korrupsaun ne’ebé mak sistematika mosu iha ita-nia instituisaun Estadu sira balu ohin loron. Iha ne’e, laiha dalan seluk maibé dalan ne’ebé atu kontra lala’ok no sistema injustisa mak brani hodi hasoru dezafiu no hakat ba oin hodi dezenvolve.  

Liuhosi sistema politiku ne’ebé la favoravel, mosu tan mai ho pandemia COVID-19 ne’ebé mak iha hodi destroi imajen tomak mundu nian. Ita-nia rai Timor-Leste mós hanesan monu ba iha lasu ida ne’ebé mak ita bele dehan hanesan ita-nia ministériu finansa hanesan la hatene buat ida. Iha ne’e mosu sistema neoliberal, iha ne’ebé ministériu finansa hanesan fase-liman no ekonomia rai laran kontrola totalmente hosi ita-nia lideransa polítiku sira.

Iha ne’e, ha’u la imajina katak saida mak sei akontese ba ita-nia ekonomia iha tempu tuir mai. Tanba, iha ne’e, maioria ekonomia hetan fatin hosi ema lubun ki’ik ida-ne’ebé mak kontrola totalmente hosi Governu no ita haree hanesan politiku sira mak sai finaseiru ba ekonomia tomak rai laran nian.

Hosi asaun no pratika sira hotu ne’ebé mak akontese ona, atu motiva ita hodi brani hateten ba ita-nia polítiku sira katak para ona ka stop ona halo kriminalizasaun ba ita-nia ekonomia rai laran. Ita tenke iha hanoin ida katak ekonomia rai laran ita hotu prezisa, atu nune’e ita bele kria sistema boa-governasaun ida ho di’ak atu nune’e mós hodi bele asegura ita-nia ekonomia rai laran ho di’ak iha tempu agora no ba futuru. La seluk no la le’et, mak tenke buka ema ne’ebé mak matenek, independente no iha kapasidade atu halo transfromasaun ekonomia totál ba ita-nia rai doben Timor-Leste ida-ne’e, hodi bele mós kuda ita-nia ekonomia ho di’ak no buras nafatin iha future.

Ho realidade ne’ebé iha, iha mós lider ne’ebé mak visionáriu tebes atu hadia ekonomia Timor-Leste ida-ne’e iha futuru. Maibé sempre iha anin fuik hosi tasi no laloran boot tasi nian kontinua destroi hotu vizaun no misaun ne’ebé mak lider vision’ariu sira-ne’e kria ona. Ho asaun hanesan ne’e nafatin akontese iha ita-nia rai doben ida-ne’e, mak ha’u fiar katak ita-nia ekonomia sei la la’o ba oin. Hakarak atu kontinua nafatin mak ita prezisa kontribuisaun mai hosi ita hotu atu nune’e bele lori transformasaun ne’ebé mak signifikante ba ita-nia rai ida-ne’e, hodi bele haburas ita-nia ekonomia rai laran ho di’ak.

Ha’u bele dehan ita-nia ekonomia agora la’o hela hanesan bero-kiik ida-ne’ebé halai iha tasi laran ninia mákina laiha hodi bele la’o tuir ninia radiasaun tasi nian ne’ebé mak la hatene dalan atu ba ne’ebé. Iha ne’e, ita bele dehan “transformasaun la kria purifikasaun maibé laiha transformasaun mak sei laiha purifikasaun”. (*)

*) Alumni Estudante Eskola Sekundaria No. 01 Lau-lara, Aileu; Hela iha: Tagaytay City, Philippines, numero kontaktu: +639459820350.

PUBLISIDADE HUSI MTCIiklan

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here