Lider Rezisténsia no Komandante En-Xefe das FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão konversa ho Saúdozu Veteranu Rezisténsia Faustino dos Santos “Renan Selac”. Imajen TATOLI/Eugénio Pereira.

DILI, 17 Juñu 2020 (TATOLI)—“Renan Selak” signifika “Render Nunca a Não Ser levar a Cabeça” nu’udar naran revolusionáriu ida ne’ebé lider rezisténsia saudozu Faustino dos Santos human iha nia fuan-laran hodi hamriik no luta hasoru invazór Indonézia durante tinan 24 nia laran hodi lori povu no rai-lulik Timor Lorosa’e ba hadau ninia ukun rasik-aan.

Notísia Relavante: Governu-família haloot Renan Selak nia mate-isin liuhosi serimónia rituál

Ho naran “Renan Selak” ne’e, saudozu hatudu ninia domin tomak ba rai-lulik povu doben no rai-lulik Timor Lorosa’e hosi Jaco to’o Oé-Cusse, hodi see hirus matan ba kilat musan, luta hasoru rezime Soeharto be liman raan ne’e, hodi hakilar ba rai-rai no realiza filiozofia “mate ka moris ukun rasik-aan” ne’e sai tebes realidade hodi liberta povu hosi tauk ida mate-nian no tauk ida atan-nian.

Saudozu Faustino do Santos “Renan Selak” nia domin, dedikasaun, no komitimentu iha luta naruk durante tinan 24 nia laran sura labele. Hamutuk ho guerrileiru sira seluk no hamutuk ho Komandanta FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão, sira hamutuk hahú halakan hikas lilin “ukun rasik aan” nian ne’ebé besik atu mate ne’e to’o ikus lilin “ukun rasik aan” ne’e lakan nabilan iha 1999.

Ohin, dala ida tan, mezmu Renan Selak ninia peregrinasaun to’o ona iha nia rohan maibé asswa’in FALINTIL sira ne’ebé sei moris no uluk terus hamutuk ho nia, rekoñese nafatin ninia “Ain Leut” ne’e liuhosi memória istória pasada ne’ebé saudozu Renan Selak hakerek hela iha ninia moris liuhosi ninia asaun sira luta ba povu Timor Lorosa’e nia autodeterminasaun.

Tuir sasin-moris ne’ebé nu’udar mós Asistente Sekretariu ba Saudozu Renan Selac no atuál Veteranu Ponta Leste, Eurico Rosario dos Santos “Ikuzunik” haktuir, Renan Selac nu’udar asawa’in ida ne’ebé brani tebes no forte iha ninia vizaun ba luta. Saudozu nu’udar ema ida ne’ebé sempre kumpre dixiplina makaas hodi prontu simu orden kualker hosi Komandante da Luta (Xanana Gusmão) bainhira fó orientasaun atu halo embuskada hasoru inimigu sira.

“Renan ema ida iha pasiénsia boot, rezistente ho mentalidade forte no iha espíritu patriotiku no nasionalizmu ne’ebé forte tebes. Saudozu nia pozisaun ne’e sempre firme iha luta kontra okupasaun. Tau nia naran “RENAN SELAK” ho sentidu “RENDER NUNCA A NÃO SER LEVAR A CABEÇA”. Tanba nia brani duni,” dehan Veteranu Ikuzunik ba Ajénsia Tatoli iha knua matebian Ira-Ara-Lospalos, Luatem, foin lalais ne’e.

Ikuzunik haktuir, tanba saudozu nia brani, nia tenki moris tinan 24 iha ai-laran hamriik ho povu ne’ebé sei terus hela hodi luta bele moris di’ak liu, mezmu sira hasoru situasaun difisil tebes maibé ho domin nia halo situasaun ne’e hanesan buat fasil ida iha nia moris. Durante iha ailaran, Saudozu Ronan Selac hamutuk ho Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão no luta-na’in sira seluk buka organiza gerilla atu envolve joven no povu barak hodi hala’o servisu ho vizaun hanesan.

Kargu ne’ebé Saudozu Renan Selak asumi nu’udar Sekretariu Regiaun I Ponta Leste atribui hosi Komandante FALINTIL Xanana Gusmão, hafoin masakre Tchaivatcha hodi hamate Komandante Falu Txay ho komisariu Mau-Velis hamutuk ho soldadu na’in 10 mate.

“Bainhira Maun Boot Xanana vizita mai iha Foho Paicao, Maun Xanana rasik mak hatete katak, Renan Selac, ó mak tenki kaer pasta Sekretariu Regiaun Ponta Leste,” nia haktuir.

Tinan 24, Renan Selak hahú ninia-rezisténsia hosi ai-laran to’o iha vila-laran. Vizionáriu ne’ebé la rende lalais. Sempre hatene no haree oportunidade di’ak bainhira mak hahú ninia-luta. Saudozu mós nu’udar lider ho vizaun dook, hakarak atu loron aban sai di’ak liu, liuhosi atualizasaun situasaun hotu-hotu hodi hamosu inovasaun iha prosesu gerrilla tuir orden hosi Xanana.

Ninia pasiénsia no persistente la’ós foin agora maka ema konta.  Maibé. durante prosesu funu hasoru okupasaun Indonézia nian hatudu ona. Bainhira hetan atake hosi militár Indonézia nia konsege salva-aan, hodi hadau arma lubuk ida, mezmu nia rekoñese situasaun ne’e nu’udar milagre tanba laiha dalan atu bele halai sees hosi serku militár nian be oin-oin.

Iha 1979, hahú halo funu gerilla, Komandante da Luta fó orden halo reabertura fogu, hahú tiru malu fila fali, saudozu asume kargu nu’udar komandante pelotaun. Iha 1979 matebian hamutuk ho Komandante Latuhasa ho funu maluk seluk halo operasaun asaltu ba povu militar Indonézia tolu, Vaurenu, Telumaka ho Pasikenu iha Aldeia Thchai-Pausoru-Lore konsege aniquila militár Indonézai postu rua hodi hadau kilat AR 15 hamutuk 15, metrallador Herstal rua, bazooka STEP ida no materiál militár seluk tan.

Veteranu Ikuzunik tatoli tan, buat ne’ebé nia haree diferensia iha Saúdozu Renan Selak nia hahalok moris maka firmi no metin iha ninia prinisipiu luta no sempre eduka no motiva ninia funu maluk sira atu labele lakon esperansa no dixiplina sai save importante ba soldadu FALINTIL sira.

“Hahalok uniku ne’ebé saudozu ne’e iha maka, durante funu nia sofre no hasoru dezafiu oin-oin hodi kapasita nia aan iha prosesu formasaun politika ne’ebé katuas Xanana rasik maka indika sira, oinsá maka sira iha koñesimentu ho pozisaun firme lori ami ba prosesu luta too ukun aan.  Saudozu ne’e, ha’u bele dehan nia ema ida onestu, maibé nia mós norvozu teen. Maibé bainhira ninia kombatantes sira halo sala, nia sempre motiva oinsá sira tau aas sira-nia dignidade no personalidade,” nia dehan.

Nia konsidera saudozu nia mate hanesan espiritu ida atu hatutan ba veteranu no joventude hotu atu kontinua hamutuk oinsá tau aas interese nasionál Timor-Leste nian hodi luta lori povu sai hosi mukit.

“Ami iha ailaran ne’e dala ruma mosu dezentendimentu maibé dezentendimentu ne’ebé ami iha diferente ho governante sira ne’ebé agora kaer hela ukun.  Ami uluk iha ailaran la iha lei maibé ami ne’e dixiplina no sempre rona malu. Mezmu ami kritika malu maibé la to’o oras no kritika atu hadi’a failansu. Ho ida-ne’e maka halo ami unidade nafatin iha espiritu nasionalizmu konstrutiva defende rai no povu ida-ne’e tenki ukun aan,” nia hateten.

Veteranu ne’e husu ba Governu Timor-Leste atu rekoñese veteranu hotu nia luta merese atu hetan dedikasaun hanesan ho pensaun vitalisia ne’ebé eis titulares sira hetan. Tanba, tuir veteranu ne’e katak, funu tinan 24 veteranu ho povu maka hamutuk luta ba ukun aan maibé ohin loron eis titulares sira maka goza tiha ukun aan hodi simu privileziu oin-oin hosi estadu hodi abandona tiha povu no veteranu nia moris.

Saudozu Renan Selak nu’udar oan ba daruak hosi Maun alin nain haat, hanesan Virginia Santos Gonçalves (matebian), Faustino dos Santos (saudozu), Joaquina dos Santos (matebian) no Fesliberta dos Santos.

Saudozu hosik hela nia fen, Arminda Gonçalves Kina ho oan kiak nain sia (9) hanesan, Birgada dos Santos “Biantik, Olinda dos Santos (mate iha ailaran), Norberto dos Santos “Norkiak”, Jony dos Santos, Tuskanp Faustino Rehano, Leonora Maria Gonçalves, Nelia dos Santos, Efrem da Conceição Pinto no Zulmira dos Santos.

Lider Rezisténsia no Komandante En-Xefe das FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão konversa ho Saúdozu Veteranu Rezisténsia Faustino dos Santos “Renan Selac”. Imajen TATOLI/Eugénio Pereira.

Entretantu, mezmu la partisipa sermónia funebre, Lider Rezistensia no Komandante En-Xefe das FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão konsidera durante saudozu Renan Selak ninia jornada moris nia nunka rende no nonok atu kualker situsaun politika iha rai laran no hakilar no luta nafatin iha prosesu luta ba libertasaun nasionál Timor-Leste.

Xanana dehan, nia koñese di’ak. Saudozu nu’udar asuwain ida ne’ebé brani tebes hamutuk ho nia gerileru sira seluk luta ba Timor-Leste nian independensia.

“Ha’u hakruuk ba familia tomak hosi Saudozu Renan Selak ne’ebé hosik ona ita. Ho respeitu tomak mós ba maluk sira hotu ne’ebé hamutuk ho familia Saudozu Renan Selac nian atu tau nia mate-isin iha fatin ida-ne’e.  Nu’udar maun ida ba Renan Selak, iha tempu naruk iha ai-laran, ha’u so bele dehan katak ho triste tebes mak ha’u rona nia hosik tiha ona ita. Hafodak liu, tanba iha semana ida nia laran, ami na’in-rua (2) sei hasoru malu iha Assalainu-Lautm iha loron 30 Agostu 2020,” dehan Xanana Gusmão liu hosi nia mensajen ne’ebé lee sai hosi Veteranu, Eurico Rosario dos Santos “Ikuzunik”.

Lider Rezistensia ne’e dehan, mezmu Renan Selak mate ona, maibé ninia luta sai nafatin sai memoria ba Estadu Timor-Leste no Timoroan hotu katak, luta ne’ebé nia hamutuk ho eroi sira seluk halo kontribuisaun boot hodi libertasaun patria Timor-Leste.

“Renan Selak ba hamutuk ho ho eroi martires sira ne’ebé fo isin lolon tomak hodi funu hodi ita hetan ukun rasik aan. Ne’e duni, Renan Selak iha Timor-Leste nia istoria liberasuan ninain. Ohin, ha’u hatene, familia ho amigu sira triste. Loos duni, maibé ha’u husu ba maluk hotu atu sente orgulllu boot, tanba Renan Selak, ita nia eroin libertasaun ida,” Xanana dehan.

Xanaan dehan, nia nunka bele haluha ho memória luta ne’ebé nia iha hamutuk ho saudozu no eroi sira seluk hodi hahú organiza funu hosi Ponta Leste ba loromonu hodi hetan ukun aan sosa ho mate no terus durante tinan 24 too hetan Liberdade festa popular 30 Agostu 1999.

“Renan, ó husik tiha ona ami! Ami husu ba Maromak atu fó nafatin ne’ebé ó merese iha ninia Kadunan Santo! Adues, irmaun! Ho eroi no martires sira hotu, ami husu tau matan netik ba povu ne’e nia moris no rai ne’ebé imi halo sakrifisiu tomak, ninia destinu. Tulun ami ne’ebé sei moris atu hatene serbi povu ne’e no rai doben Timor-Leste,” Xanana hateten.

Jornalista: Eugénio Pereira

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here