Ministru Justisa, Manuel Cárceres da Costa, hamutuk ho oradór sira seluk ko’alia iha diálogu komunitária hodi komemora masakre Makatik, Postu Administrativu Laclo, Munisípiu Manatuto, 03 setembru 2020. Imajen/Nelson de Sousa

MANATUTO, 03 setembru 2020 (TATOLI)-Asosiasaun vítima ho autoridade   suku Laku-Merak husi Postu Administrativu Laclo, Munisípiu Manatuto, ho apoiu Centro Nasionál Chega (CNC), ohin, realiza diálogu komunitáriu hodi komemora masakre  Makatik.

Komemorasaun masakre Makatik ba tinan ne’e ho tema “Memoria reflesaun ba aktu dezumanu ho esperansa atu la repete aktu sira hanesan hodi hametin ukun rasik aan tuir prinsípiu no valores demokrasia no mós direitu umanus”.

Diálogu ne’e hala’o iha suku Laku-Mesak, Aldeia Hatu-Kona ne’ebé hetan partisipasaun másimu husi komunidade, veteranu, reprezentante partidu polítika, vítima no oan ki’ak ho faluk sira

oan-ki’ak sira husi masakre Makatik, Postu Administrativu Laclo, Munisípiu Maantuto. Imajen/Nelson de Sousa

Oradór prinsipál iha dialogu ne’e, maka hanesan Ministru Justisa (MJ), Manuel Cárceres da Costa, ne’ebé ko’alia kona-ba reflesaun, Vise Diretór Centro Nasionál Chega Argentinho Ximenes ko’alia kona-ba papél CNC nian halo konservasaun istória pasadu, reprezentante Asosiasaun Asia Justice and Rights (AJAR), Inoçencio Xavier, ko’alia kona-ba mekanizmu rekonsiliasaun iha nivel komunidade internal konflitu funu iha tinan 1974-1975 no Ofisiál Peskiza Komité Orientadór 25 Fernando Ximenes ko’alia kona-ba papél komité nian ne’ebé halo peskiza hodi hakerek istória ba luta rezisténsia  juveníl ka joven ba frente urbana ho klandestina.

Manuel Cárceres da Costa hateten, komemorasaun ne’e  oinsa bele refleta loron masakre hodi fó omenajen ba saudozu hirak ne’ebé mate  no sai memória ida ba jerasaun tuir mai bele hatene istória ne’ebé akontese iha tempu pasadu.

Komemorasaun ne’e mós tuir Manuel Cárceres,  oinsá bele hanoin hikas pasadu dalan viasakra ninian ne’ebé ho matabeen turuk liu-liu iha rai Hatu-kona.

“Tinan 45 liu ba kuandu Timoroan ho Timoroan  fila kotuk ba malu iha Timor-laran mate primeiru ema Laclo, iha loron 4 setembru 1975,” Manuel Cárceres hateten.

Nia fó sasin katak, ema barak seida’uk hatene ho akontesimentu masakre ne’e, no ohin ho komemorasaun ne’e temi sai memória tanba ne’e Laclo oan tenke hakerek ba iha istória lori Laclo ema bele hatene, tanba ne’e nia husu  Laclo oan ba labarik no joven sira presiza estuda maka’as hodi transforma hakerek ba istória.

Manuel Cárceres afirma, ho akontesimentu masakre Makatik  iha loron 4 setembru 1975   sai sentru primeiru funu  nian ne’ebé akontese iha teritóriu laran  iha  ema  Laclo mak mate uluk ho golpe UDT no Fretilin.

“Mate tanba Timor nia hakarak iha prosesu luta libertasaun, mezmu nune’e, ohin loron, ema seidauk hatene kona-ba istória ne’e tanba  ne’e ita   lalika ezije ba Estuda maibé loron ida Estadu sei rekoñese,” Manuel Cárceres hateten.

Domingos da Cruz, nia parte sente ta’uk iha momentu ne’ebá. “Agora sira bolu ami hamutuk na’in-33 baku, tuku, tebe no dada ami  hodi dehan ba hemu bee ami liu duni iha bee-matan Makatik,  maibé ba to’o iha ne’ebá ami la hemu bee sira futu ka kesi ami  hafoin eskolla ami ida-idak hatuur iha rai leten lori surik sona no kilat tiru hodi oho na’in-sia (9), ami balun mak la oho, maibé hetan torturasaun.”

Oan ki’ak Albano Cárceres ho naran kódigu ‘Lo’ ho Luciano Marques husu ba Estadu atu harii monumentu  hodi  bele tau sira nia aman ne’ebé mate iha akontesimentu no prezerva istória masakre Makatik tanba sira konsidera hanesan golpe primeiru ne’ebé akontese dahuluk konfrontu antes hafoin iha territóriu.

Albano husu mós  atu  Estadu fó atensaun ba oan-ki’ak no faluk ne’ebé daudaun ne’e sei moris tanba durante iha tempu ukun aan ladauk hetan atensaun hodi kontinua moris iha susar nian laran.

Akontesimentu masakre Makatik,   ohin, kompleta tinan-45 ne’ebé nu’udar atentadu família ka funu maun-alin husi luta rezisténsia ne’ebé hamosu dezentendimentu ideolojia entre partidu polítiku  sira iha 1974-1975.

Iha fatin hanesan vise diretór CNC, Argentinho Ximenes hateten, papél CNC nian mak halo konservasaun istória pasadu nian, tanba ne’e kona-ba masakre Makati ne’ebé sai fatin jornada mós ba  prosesu luta libertasaun daudaun CNC halo hela levantamentu no  peskiza nune’e hatuur loloos istória hodi prezerva.

Nia dehan, bainhira istória prezerva ona sei partilla sítiu eletrónika sira, nune’e ema iha rai-li’ur no rai-laran   bele hatene no iha rai-laran rasik bele aproveita dezenvolve fatin istóriku sira ne’e sai turizmu istóriku hodi atrai turista sira mai vizita.

Jornalista   : Nelson de Sousa

Editór        : Francisco Simões

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here