Anito Matos

Ba ha’u, ida-ne’e kebangaan ida ne’ebé luar biasa tanba ha’u kanta iha fatin barak ha’u juara, ha’u halo gravasaun, ha’u hetan osan maibé derrepente knaar ne’e mai tula iha ha’u nia kbaas leten ne’ebé tula hosi maun Zeca Smith, Manue Smith, sira hotu dehan ba ha’u katak ida entrada ka solo ne’e tenke maun Anito Matos mak kanta tanba maun Anito Matos nia lian ne’e ho karáter múzika ne’e han malu (pas). Ne’ebé, kontente ida hanusa tanba ha’u maka lead vocal ne’e hanusa. Sente gostu demais iha momentu ne’ebá.

DILI, 30 agostu 2020 (TATOLI)—Artista múzika timoroan sira-nia kontribuisaun ba luta hadau ukun rasik-aan mak sira-nia vontade hodi hakerek no hananú múzika liuhosi sira-nia lian. Artista múzika, Anito Matos, hato’o kestaun ne’e ba Jornalista Agência TATOLI, Cancio Ximenes, liuhosi entrevista ne’ebé hala’o iha kinta (27 agostu 2020), iha Edifísiu TATOLI,I.P iha Farol, Dili, kinta (27 agostu 2020). Anito Matos hateten, artista múzika timoroan sira-nia kontribuisaun mak “Sira-nia kilat mak sira-nia lian”;

Notísia Relevante: Aida Soares: “Família husu misa reqieum ba ha’u katak ha’u mate ona” 

Tama Konsulta Populár 1999

Ba ha’u, bainhira atu tama ba Konsulta Popular ka referendu ne’e, United Nations Mission in East Timor (UNAMET) fó foiar ba Lahane Group atu eskolla no halo selesaun ba artista sira ne’ebé mak partisipa atu kanta múzika ida-ne’ebé mak ho titulu “Oras To’o Ona”. Ne’ebé, ba ha’u previléjiu boot tanba Lahane Group bele bolu ha’u ba hamutuk ho sira kanta.

Aida Soares no Anito Matos hananu muzika “Oras To’o Ona” no halo video klip iha Seloi Kraik, Aileu, 1999. Imajen/Repro. video UNAMET Song.

Momentu ne’e konvida artista lubuk ida maibé balu laran taridu tanba momentu ne’e bapa (javanes) sira iha fatin hotu-hotu ne’e bele kaer ita, oho ita no ita bele sai vítima ba buat hotu. Maibé, ba ha’u, momentu ne’ebá ne’e senti katak 1991 ha’u tama tiha ona kadeia, agora nasaun presiza tan ha’u-nia kontribuisaun hanesan artista timoroan ida, Lahane Group konvida ha’u entaun ha’u simu.

Ami ba tuur hamutuk haree liafuan sira-ne’e apropriadu para fanu ema, motiva ema, fó korajen ba ema. Tanba momentu ne’e ita-nia rai kuaze ema hotu traumatizadu, ameasadu depois milísia hahú halo torturasauan. Maibé, depois ha’u hanoin buat sira ne’e, ha’u la halo agora entaun bainhira tan.

Entaun, ha’u simu dezafiu boot ne’e, ami halo ensaiu mós ensaiu subar de’it atu ema lebe hatene no ami halo gravasaun ne’e atu halo oinsá. Entaun, ami husu UNAMET deside Aileu Seloi kraik tanba ko’alia kona-ba Aileu mós hola parte ba ita-nia luta ba libertasaun nasionál ninian, entaun foti Seloi Kraik.

Momentu ne’e, ami hakrak atu foti ba iha loos lagoa (danau) ninin maibé situasaun apertadu liu ne’ebé la konsege. Roupa sira ne’ebé ami uza mós, ami naran ba foti kolega sira-nian. Ne’ebé, gravata ne’e haree ba naran loos hanesan karau ninia nanál ida naruk loos ne’e. Gravata ne’e kolga Antonio matebian ona ne’e nia gravata.

Momentu ami halo gravasaun ne’e lahanesan agora iha situasaun kalma, nee lae. Momentu ne’e milísia sira iha Aileu naran AHI (Aileu Hametin Integrasi) ne’e komesa hantene ona, ne’ebé tun mai Seloi Kraik. Ami komesa halo gravasaun ne’e hotu, populasaun balu iha áreadores ne’ebá, sira mós hodi kontribui katnta hodi tebe dahur.

Ami hanesan artista la kaer kilat ka kro;at maibé ami nia kro’at ka kilat maibé ami kaer mak ami-nia lian ka múzika. Tanba hosi ne’e, ami-nia liafuan sira fó korajen ba ema barak katak se la’ós agora entaun bainhira tan. Ne’ebé, hakarak ka lakohi no fiar ka lafiar, ami artista mós fó ami-nia kontribuisaun.

Antes ba halo gravasaun iha studio Radio Republik Indonesia (RRI), treinu hela, klaru momentu ne’e balu pro no balu kontra maibé barak. Bainhira rona múzika “Oras To’o Ona” ne’e, ita-nia espiritu nasionalizmu, patriotizmu, no ita-nia sentimentu durante ne’e ho tinan 450 malae portugé kolonializa Timor no agora Indonézia invade Timor durante tinan 24 ne’ebé halo ita terus ne’e, katak agora tempu to’o ona, ne’ebé ita halo buat ruma. Bainhira ami halo múzika ne’e hanesan fó enerjia pozitivu ida, entaun treinu ne’e ema barak maka tanis.

Aprezenta Múzika Ba UNAMET

Konserteza, antes atu tama ba studio, ami kanta dala ida iha Xefe UNAMET Ian Martin nia oin no rona tiha hotu, ami esplika liafuan ne’e nia magarti ne’e saida ba sira. Sira mós satisfeitu tebes tanba liafuan ne’e la todan-haliis ba liman-karuk no la todan-haliis ba liman-kuana maibé obriga ema hotu dehan katak dezisaun iha ita hotu nia liman. Ita hakarak lori ita-nia aan no lori ita-nia rain ba ne’ebé. Múzika ne’e sai, momentu ne’e, ninia impaktu ne’e boot ida lahalimar tanba ami artista sira ne’ebé kanta múzika “Oras To’o Ona” ne’e ameasadu hotu.

Ha’u rasik (ANITO MATOS) tama iha lista-mean ba Grupu Milísia Aitarak sira nia liman. Tanba, liuliu ha’u nia naran ne’e hahú letra “A” entaun ha’u ho mana Aida Soares mak iha loos númeru dahuluk nian mak foin kolega sira seluk. Hafoin ne’e hotu, ami halai tun-halai sa’e, la hela metin iha fatin tanba ema hahú buka dehan katak sira ne’ebé kanta múzika “Oras To’o Ona” ne’e ami kaer mós sira-nia “Oras To’o Kedas”.

Maibé, ita-nia rai-lulik, matebian, ajuda to’o ikus iha loron 30 Agostu 1999 ita hotu ba vota no ita-nia maaluk sira ne’ebé lakohi ukun rasik aan (pro-autonomia) ne’e dehan ita manan tiha ona, 90% iha ita-nia liman ona no 10% ne’e ita fó de’it osan para 100% ita manan mutlak Timor sai nafatin Propinsi ke-27 tama NKRI (Negara Kesatuan Republik Indonesia) maibé ida-ne’e sira halo predisaun sala.

Hakarak ka lakohi ema hotu rekoñese ka lae, ha’u rasik sente katak ami-nia kontribuisaun hosi artista timoroan sira mak “Ami-nia Kilat Mak Ami Nia Lian”.

Hafoin rona rezultadu konsulta populál iha loron 04 setembru 1999, momentu ne’e, ha’u ho Bung Lele (Helder Araújo) ami halai ba Aitahan-Belar tesik ba Dare nian. Ami ba iha ne’eba, Bung Lele sei ajuda inan feto ida tur ahi iha sorin, momentu halai ha’u latahan, ha’u-nia estomagu moras ne’ebé halai tun fali mai atu foti ai-moruk ne’e, pas ema sunu tan ona ami-nia uma. Ami hali ba amu bispo nian pois namkari subar tun-sa’e to’o ikus International Force for East Timor (INTERFET) tama Timor (21 setembru 1999).

Membru Milísia Sunu Ha’u-Nia Uma

Loos! Momentu ne’ebá, ha’u hela iha Quintal Kiik. Iha ne’ebá, ita-nia maun balun hosi Manatuto, ha’u lakhoi temi nia naran, nia milisi Aitarak nian. Kuandu ami kanta múzika hotu, ha’u sa’e la’oa iha estrada laran, nia tolok ha’u no ha’u-nia família hotu hodi dehan; “Ó hein iha ne’e”. Ne’ebé, bainhira loron 04 setembru 1999 ne’e hotu, nia ho grupu boot ida mai sunu ami-nia uma.

No, memento ne’e ami konsege halai tiha ba amu bispu Belo nia hela fatin no fila-fali mai uma ne’e uma mutuk ona. Sira hotu dehan maun ida Manatuto nian iha leten ne’e mak mai sunu. Maibé buat sira-ne’e konsekuénsia. Ita hakarak halo buat ida, nia konsekuénsia ne’e tenke iha. Hakrak ka lakhoi, ha’u sente orgullu tebes tanba ha’u fó ha’u nia kontribuisaun hotu maski kiik.

Ha’u Mak Kanta Lead Vocal (Solo=Intro)

Ba ha’u ida-ne’e kebangaan ida ne’ebé luar biasa tanba ha’u kanta iha fatin barak ha’u juara, ha’u halo gravasaun, ha’u hetan osan maibé derrepente knaar ne’e mai tula iha ha’u nia kbaas leten ne’ebé tula hosi maun Zeca Smith, Manue Smith, sira hotu dehan ba ha’u katak ida entrada ka solo ne’e tenke maun Anito Matos mak kanta tanba maun Anito Matos nia lian ne’e ho karáter múzika ne’e han malu (pas). Ne’ebé, kontente ida hanusa tanba ha’u maka lead vocal ne’e hanusa. Sente gostu demais iha momentu ne’ebá.

Grupu Muzika Lahane hananu no halo video klip ba múzika “Oras To’o Ona” iha Seloi Kraik (Aileu). Hosi liman-kuana Zeca Smith (kaer guitar), Aida Soares, Anito Matos, no Valdo Belo. Imajen/Reprodusaun hosi video UNAMET Song.

Maibé depois kanta hotu rona fali gravasaun ne’e, eipah, ohin ha’u kanta tiha ona, emosaun ne’e mai kontente kahur ho matan-been. Sira hotu kontente. Malae dehan hanesan ne’e ba ha’u, “You are great voice, golden voice, no ó-nia lian ne’e fó ona vida (moris) ba múzika “Oras To’o Ona” ne’e. Ne’ebé, ha’u sente kontente bainhira Koordenadór Lahane Group, maun Zeca Smith ho nia maun alin sira bolu ha’u ba kompartilla iha múzika ne’e. Ha’u hadomi imi hotu.

Prosesu gravasaun ne’e, prontu, momentu ne’e studio iha Timor ne’e nia kualidade la hanesan ida agora ne’e, iha chanel barak loos, ita hakarak hatama barak-barak. Maibé, momentu ne’e chanel iha haat de’it entaun hadau malu toka. Maibé buat ida hanesan ohin ha’u dehan, ita-nia nasionalizmu ne’e mai, ne’ebé momentu ne’e fiar katak studio di’ak kanta la hadau malu, nia chanel ne’e kiik maibé ami fó tomak ami-nia konsentrasaun ba múzika ne’e entaun nia rezultadu hotu ho di’ak.

Governu Labele Haluha “Frente Artista”

Desde uluk ami sempre ko’alia liuhosi ami-nia organizasaun Almamor hakarak atu halo buat barak atu Governu pelumenus labele ho matan ikun ba arista múzika sira iha Timor. Ami balu dehan, keta haluha “Frente Artista” mós iha tanba ami-nia kontribuisaun iha múzika ne’e barak. Ita haree hanesan maun Amndio Araújo iha Grupu M’uzika LEMORAI, múzika “Tansá La Dame”, múzika “Mate Mohu”, buat sira ne’e fanu ema-nia espiritu para dehan ita la mesak.

Múzika “Oras To’o Ona” ne’e, konvida fó enerjia ba ema hotu ne’ebé momentu ne’e hanoin katak ita-nia rain (Timor-Leste) ne’e, tempu to’o ona, halo netik Akadémia Múzika. Ami mós hatama ami-nia esforsu ida ba Parlamentu Nasionál ko’alia kona ba diretu autór iha tinan kotuk maibé buat ne’e kaduka tiha, ne’ebé ami mós lahatene.

Lahane Group. Imajen/Repro. video UNAMET Song.

Konkluzaun katak artista ne’e ema tau hela marjen laran no ema sei izola hela. Afinál ami-nia kontribuisaun ne’e atu kiik ka boot depende ba klasifikasaun, maibé ami-nia kontribuisaun ne’e maski kiik maibé ami halo tiha ona buat ruma. Atu dehan deit katak Governu agora sei la’o la di’ak maibé aban bainrua komesa hanoin ona katak artista mós iha direitu para atu hetan dereitu rum aka apresiasaun ruma.

Diretu la’os atu fó osan ka uma maibé lae, pelumenus fó netik kondekorasaun no sertifikadu ruma katak ami agradese ba Lahane Group. Ida-ne’e mak ami presiza rekoñesementu no konsiderasaun. Tanba, ikus mai ema hotu hetan rekordasaun maibé artista ida uluk mós nia kontribuisaun barak mate iha funu, kadeia, pelumenus Governu hanoin no tuur hamutuk ho ita-nia orgaun soberanu sira-ne’e halo netik buat ruma ba artista sira.

Ba Artista Múzika Maluk

Ha’u hakrak hato’o ha’u-nia mensajen no lia-menon di’ak ba kolega artista senior no junior (jerasaun foun) no liuliu ba jerasaun foun katak múzika ne’e previléjiu ida, arte ne’ebé ita bainhira involve aan iha múzika, foku no naran boot ona ne’e, labele foti-aan maibé haraik-aan no labele haree de’it ba material. Ita artista talves ita nia sosiál ne’e tenke iha ajuda ita-nia Governu no ema hotu, atu nune’e ita tenke hatene-aan katak ha’u artista timoroan, ha’u fó ha’u nia kontribuisaun.

Buat di’ak ne’ebé imi haree hosi ami senior sira bele foti no buat la di’ak ruma ne’ebé imi haree hosi ami, labele foti. Maibé tenke la’o ba oin, tane nafatin ita-nia múzika, hanorin ita-nia identidade ba mundu tomak katak ami Timor-Leste mós iha ami-nia múzika no muzika ne’e mós ami nia identidade.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Agapito dos Santos

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here