Leandro Isaac. Imajen/Espesial.

Povu ida-ne’e nia segredu. La’en hatene, feen la hatene, feen hatene la’en la hatene no oan mós la hatene. Ida-ne’e mak ita-nia vitoria ba libertasaun pátria. Ha’u asiste kazál balun iha momentu ne’ebá sei família ho Ramos Horta, feen envolve iha klandestina la’en la hatene, derrepente Indonézia kaer tanba nia haruka sasán ba ai-laran. Tan ne’e mak momentu ne’e ita-nia povu mamar hanesan bee halo Indonézia defísil sobu ita-nia segredu.

DILI, 30 agostu 2020 (TATOLI)—Reprezentante Conselho Nacional Resistência Timorense (CNRT) iha 1999, Leandro Isaac hateten Timor-Leste manán Indonézia tanba estratéjia polítika no segredu hosi povu nian.

Notisia Relevante: Tinan 1999, Xanana Gusmão orienta FALINTIL hakmatek

Tuir mai akompana Jornalista Agência TATOLI, Evaristo Soares Martins, halaa’o entrevista eskluzivu ho Reprezentante CNRT, Leandro Isaac, kona-ba ninia envolvimentu iha luta liuliu iha prosesu Konsulta Popular 30 agostu 1999 hodi hakotu Timor-Leste nia destinu, iha nia rezidensia Marabia, Dili, segunda (24 agostu 2020).

Iha tinan ida-ne’e, Timor-Leste komemora loron konsulta Popular ba dala-21 (30 agostu 1999-30 agostu 2020), oinsá ita-boot nia involvimentu iha prosesu Konsulta Popular loron to’o 30 agostu 1999?

Tinan 21 liubá, momentu ne’ebá la’ós fásil no ohin ita hanoin buat hotu fásil. Momentu ne’ebá laiha podér formál, laiha osan dolar, iha mak voluntáriu. Iha momentu ne’ebá mate ka moris ukun rasik-aan. Ohin ita bele kompara, ha’u brani hatete 3600  ita bele kompara ohin ho momenu ne’ebá. Iha momentu ne’ebá ne’e laiha veteranu, iha sim, ida-ne’ebé mak fó-aan ba mate hodi hakarak ukun rasik-aan.

Leandro Isaac kua keek. Imajen/Espesial.

Modal no kapital ne’ebé mka ita iha mak brani ho domin hodi liberta pátria ho povu, ida-idak ninian iha momentu ne’ebá, inklui ha’u rasik. Laiha opurtunizmu, iha mak entrega-aan ba mate hodi soi libertasaun pátria no povu no halo kolaborsaun tebes entre FRETILIN, FALINTIL, forsa klandestina no frente diplomátika. Hirak ne’e hotu tau hamutuk mak ikus tama 30 agostu no hetan referendu.

Ameasa, intimidasaun konta la hatene, la’ós de’it ameasa maibé oho povu mate. Ha’u ho Xanana iha Jakarta ami obrigadu tenke asina dokumentu pás ho Indonézia. Hodi hatete dehan katak oho malu ne’e ita mak oho malu la’ós TNI, la’ós ABRI, Polísia Indonezia maibé ita. Ida-ne’e mós ami asina.

Tanbasá mak tenke nune’e?

Ita tenke nune’e, ita simu ida-ne’e hanesan diplomásia, estratéjika diplomátika ida para konvense Indonézia para bele simu referendu. Ne’e iha 1998 no 1999 mak nia puncak nia-laran ita tenke halo ho inimigu. Ikus, ha’u ho Manuel Carascalão (Matebian) ami mos tenke asina dokumentu ne’ebé mak hanesan iha Lecidere ho amu bispu na’in-rua.

Maibé amu bispu na’in-rua lakohi atu asina hodi kontra ita-nia vontade ka kontra ita-nia hakarak. Maibé origatoriamente tenke asina tanba hodi bele konvense Indonézia para nia bele aseita ita bele tama ba referendu.

Tanbasá ita boot ho Xanana tenke asina dokumentu ne’e?

Ha’u ho Xanana asina dokumentu ida-ne’e hodi konvense Indonézia, katak solusaun di’akliu ba Timor maka polítika, husu ba povu oinsá o-nia hakarak. Indonézia sempre depende katak referendu halo tiha ona iha 1976-1978, ne’e mak Indonézia nia estratéjika polítika iha momentu ne’ebá.

Maibé ita konsege liuhosi kaer-liman entre FRETILIN ho UDT iha Portugál, tanba momentu ne’ebá akontese funu entre ita ka Guerra sivíl (perang saudara) entaun tenke hakotu uluk perang saudara ne’e. CNRM tinan 12 la hakotu, tanba de’it UDT rejeita letra “M” (Maubere), UDT dehan troka letra “M” ne’e ba “T” (Timorense). Se mak iha CNRM nia oin, Xanana. Xanana nunka simu mudansa ne’e, ida-ne’e dura tinan 12.

Saida mak halo Xanana konkorda muda CNRM muda ba CNRT?

Xanana iha ona Cipinang, nia bolu ha’u ba. Razaun oin-oin ne’ebé mak nia aprezenta hodi haree fali ba istória kotuk ninian. Tanbasá mak ita timoroan labele tuur hamutuk, se tuur hamutuk ita ukun-aan tiha ona. Ita la tuur hamutuk mak halo ita atu mate-mohu ne’e. Momentu ne’e Xanana dehan to’o bainhira mak ita ukun rasik-aan. Ne’e Xanana nia lian mai ha’u iha Cipinang iha tinan 1998.

Entaun Xanana hatete mai ha’u, nia aseita atu muda letra “M” muda ba “T”. Ne’ebé husik ona CNRM atu halibur fila-fali iha CNRT entaun nia haruka karta ida ba Macau dirije ba Padre Francisco Fernandes, Manuel Tilman, ho konsiderasaun ida katak komunidade Timorense iha diaspora ne’e ladún radikál ne’e mak sira Timoroan sira iha Macau.

Xanana husu, se bele Timoroan sira iha Macau kontaktu Timoroan sira iha Portugál no Austrália para bele tuur hamutuk hodi dehan funu entre ita hotu ona, liuliu FRETILIN no UDT.

Ho ida-ne’e mak ita lori ba-oin no hetan rekoñesimentu hosi komunidade internasionál, liuliu ONU rekoñese no lori ita ba faze foun. Ne’ebé, komunidade internasionál buka atu konvense ho Indonézia katak solusaun ba Timor tenke kaer ba solusaun polítika. Katak, fó ba povu Timor mak determina ninia destinu rasik. Indonézia mós konkorda ho ida-ne’e nune’e ita hakat ba 30 agostu 1999.

Iha momentu ne’e sé mak lidera organizasaun polítika iha Timor?

Kualkér nasaun tenke iha ulun-ida, ne’e mak Xanana Gusmão. Tanba ida-ne’e mak ha’u sempre hatete no sempre hakilar iha momentu ne’ebá, la’ós agora. Kuandu ema kaer Xanana, ha’u hakilar Xanana ida kaer Xanana atus-ida sei mosu fali, Xanana ida ohin mate, Xanana seluk sei iha tanba funu ne’e la’ós ema ida. Tan ne’e mak Xanana asume títulu Komandante Em-Xefe Forsa Armada nian.

Kuandu Nicolau Lobato mate, Xanana sa’e kedas. Kuandu Xanana Indonézia kaer, Mau-Huno sa’e kedas. Kuandu Mau-Huno kaer ona, Konis Santana sa’e fali, no Konis Santana mate, Taur Matan Ruak troka kedas. Ita-nia funu ne’e estruradu no organizadu. Tanba ne’e mak ha’u hatete funu ne’e la depende ba ema-ida. Se dehan depende ba ema-ida, ha’u dehan “bosok-tén”.

Xanana iha Jakara, ha’u iha Timor hamutuk ho David Dias Ximenes, Riak Leman no sira seluk, iha Timor iha Manuel Carrascalão, Timor iha klandestina, Timor iha FALINTIL, tanba momentu ne’e Xanana dadur hela. Ami sempre hakilar ba Indonézia nia-oin, nia matan katak Xanana ida mate, Xanana rihun-ida moris tanba luta ne’e la’ós Xanana nian, luta ne’e povu Timor-Leste nian. Ne’ebé, funu ne’e la depende ba ema-ida ka ema-rua, rezisténsia iha ai-laran mós hanesan ne’e.

Slogan ida sai hosi FALINTIL “imi mak bee, ami mak ikan”, ne’e doutrina ida-ne’e mosu ho prinsípiu. Entaun Indonézia sira buka ho forma oin-oin hodi separa ka tau sees “bee ho ikan” ne’e maibé ida-ne’e Indonézia la konsege halo. Hetok ikan ho bee besik malu liután no rabat-malu liután durante ita-nia funu ne’e, tanba ne’e mak ita konsege manán Indonézia iha 30 agostu 1999. Ne’e mós konsisténsia polítika hosi FRETILIN nian, ne’e realidade tanba ho susar oin-oin iha ai-laran maibé nia konsege auguenta ka tahan-aan hodi to’o ikus iha 1999.

Ita haree iha ai-laran forsa armada ne’e sempre la’o hamutuk ho forsa polítika, forsa polítika ne’e mak FRETILIN. Ho estratéjia hirak ne’e mak ita konsege tama ba referendu no ita-nia povu grasa a deus durante tinan 24 ne’e embora terus maibé hetan edukasaun luar biasa.

Ita boot hanesan reprezentante CNRT nian iha vila laran, oinsá ita boot nia observasaun ba povu iha momentu tama ba votasaun ne’e?

Ha’u bele dehan povu luar biasa tanba hadomi libertasaun pátria no liberta ba nia-aan rasik, ida-ne’e mak ha’u haree iha 1999. Povu halai lakon hotu ba ai-laran antes referendu maibe to’o oras to’o tempu votasaun, povu tún hotu hodi ezerse direitu votu iha sentru votasaun sira, hodi ita bele manán Indonézia.

Buat-ne’ebé prinsipál mak ne’e povu ida-ne’e barani ho ninia modal, domin hodi bele liberta pátria no liberta nia-aan rasik hosi Indonézia

Oinsá boot ita-nia observasaun iha momentu ONU organiza prosesu eleisaun?

ONU iha Timor kontaktu direitamente ho ami no permanente.  ONU mós halo kontaktu direitamente no permanente ho autonomista sira hodi garante estabilidade seguransa ba prosesu votasaun ne’e. Tanba problema mak ne’e, seguransa iha Indonézia nia liman, ita laiha buat ida. ONU só iha observadór militár de’it. ONU la interven diretamente iha seguransa. Ida-ne’e mak problema boot iha momentu ne’ebá. Nasionalista sira hasoru problema ida-ne’e. Sorte Maromak mós boot, sira fiar mate-aan katak manán ho 72%.

Ida-ne’e ha’u ko’alia ho jenerál Panjaitan, agora Ministru Koordenadór Marítima Indonézia nian. Nia mai iha Dili hasoru ha’u no sira fiar 100% katak sira manán ho 72%. Nia mai ho embaixadór na’in-lima hanesan Amérika, Austrália, Fransa, Inglaterra no Alemaña, ami hasoru malu iha Farol.

Entaun Panjaitan hatete mai ha’u katak Prezidente Habibie iha ona konfirmasaun katak Indonézia sei manán 72%. Ha’u hatán ba nia laiha problema. Maibé ha’u mós hakarak hatete ba Panjaitan, ami mós hakarak manán, la’ós ho 72% maibé ami sei manán 50+1 mós to’o ona. Tanba povu ne’e Timor, atu nasioanlista ka autonomista ne’e povu Timor, la’ós ami halo fali eleisaun iha Java ka NTT, lae.

Panjaitan hakfodak, tanbasá ami hakarak manán 72%, ita-boot  dehan imi manán 50+1. Ha’u dehan ba nia tanba ami ne’e maun-alin. Nia dehan ba ha’u imi luar biasa, ha’u dehan sim. Momentu ne’e ha’u dehan nia hanesan estratéjia ida tanba seguransa sira mak kaer, ita tenke mamar hanesan bee hodi hasoru sira. Ida-ne’e mak nasionalista idak-idak nia estratéjia iha tempu ne’ebá.

Komisi Perdamaian dan Stabilitas (KPS) ne’e ONU mak forma, iha KPS laran ha’u ho Riak Leman de’it, sira-nian hahú hosi sivíl, polísia, forsa no reprezentante oin-oin tama hotu laran. Maske la balansu maibé ita simu no ita la kontra, tanba ita-nia objetivu ne’e laran-metin ba povu atu tún ba vota.

Ha’u mós hakarak konta esperiénsia ida ho Rosa Damaiyanti. Rosa ne’e ho nia grupu luta na’in a-favór ba ita-nia autodeterminasaun. Momentu ne’ebá sira mai vizita Timor laran tomak, depois vizita sira mai hasoru ho ha’u. Sira mai konvida ha’u ba iha loja ida naran Bunda. Entaun Rosa Damaiyanti hateten mai ha’u, Leandro, ita lakon tanba survey ne’ebé ami halo 70% povu hatán hamutuk ho Indonézia. Ha’u dehan ba nia povu ne’e dehan ba Indonézia para aman.

Ha’u mós hatán ba Rosa katak di’akliu ba ho Indonézia para aman hanesan o-nia survey ne’ebé povu hatán ne’e duke ukun rasik-aan ami mate. Ne’e hatudu katak ha’u mak tenke bosok ha’u-nia aan rasik maibe ha’u dehan ba Rosa, ami manán. Ha’u dehan manán, Rosa dehan taru. Entaun ami na’in-rua taru ho osan Rp.6 juta

Ha’u taru ho feto ida-ne’ebé ke defende ita maibé nia ragu. Ne’e mak segredu hosi ita-nia povu, ha’u dehan ba Rosa. Ha’u de’it mós husu ba povu dehan vota ba Indonézia, satán Rosa mak husu ba povu. Agência TATOLI bele husu ba Rosa, tebes ka lae.

Povu ida-ne’e nia segredu. La’en hatene, feen la hatene, feen hatene la’en la hatene no oan mós la hatene. Ida-ne’e mak ita-nia vitoria ba libertasaun pátria. Ha’u asiste kazál balun iha momentu ne’ebá sei família ho Ramos Horta, feen envolve iha klandestina la’en la hatene, derrepente Indonézia kaer tanba nia haruka sasán ba ai-laran. Tan ne’e mak momentu ne’e ita-nia povu mamar hanesan bee halo sira defísil sobu ita-nia segredu.

Notisia Relevante: Xanana Gusmão: “Ita na’in-rua nia diferensa sei hanaruk povu nia sofrimentu”

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here