Timoroan halo demonstrasaun ba Referendu iha Depertemen Luar Negeri (Deplu) Indonesia, Jakarta, 12 Jumu 1998. Imajen/Espesial.

DILI, 30 agostu 2020 (TATOLI)—Líder Estudantil iha tempu rezisténsia atuál Prezidente Partidu Demokráriku (PD), Mariano Assanami ‘Sabino’ triste ho valorizasaun hosi estadu ba organizasaun rezisténsia tanba la rekoñese istória luta ne’ebé Timoroan sira organiza iha territóriu Indonézia nian iha tempu prosesu funu ba libertasaun nasionál.

“Ha’u fó mensajen ba Prezidente Repúblika no Konsellu Veteranu, labele haluha rejiaun V tanba ami reprezenta rejiaun V maske defaktu politikamente la fó forma loloos. Ami reprezenta rejiaun V ne’ebé mak hala’o luta iha Indonézia maibé rekoñese to’o de’it rejiaun IV. Estadu tenke rekoñese istória luta no sé mak autór ba luta ne’e. ida-ne’e ha’u husu ba maun Taur, maun Lú Olo, maun Xanana, maun Lere atu rekoñese ida-ne’e. Ida-ne’e ami husu la’ós atu hasai osan, rekoñese de’it katak prosesu luta ne’e sentrál boot ida mak iha Indonézia. Durante ne’e Estadu la rekoñese, ha’u triste,” Assanami informa ba Agência TATOLI, iha ámbitu komemorasaun loron Konsulta Populár bad ala-21 (30 Agostu 1999-30 agostu 2020) iha sede PD, Colmera, Dili, sesta (28 agostu 2020).

Eis Koordenadór Prezidium Juventude Loriku Assuwain (PJLA) ne’e triste tanba dezde hakerek konstituisaun (KRDTL) joven lubuk ida propoin só katuas sira mak simu pensaun, joven sira mantein hodi luta kontinua, fó-aan nafatin ba rai ida-ne’e iha prosesu konstrusaun estadu.

“Ema lubuk ne’ebé ami lidera ne’e sei joven hela, sira mate nein iha-feen no nein iha-oan. Ami sei sorte tanba moris iha feen no oan maibé sira-ne’ebé mate laiha jerasaun. Tanba ne’e mak la justu se ami ne’ebé mak moris ne’e tau fali naran atu hetan buat ruma maibe estadu ne’e labele taka-matan tanba de’it ami husu, nein lembra hodi temi netik iha loron boot sira-ne’e,” líder jerasaun foun ne’e fó hanoin.

Assanami konsidera situasaun ne’e mosu tanba Komisaun Omenajen la buka-tuir para valoriza tanba sira-ne’e la’ós klandestina puru (murni).

“Balun tau naran no balun la tau naran tanba sente dehan ita-nia mate ita ba tau naran ita ba hetan pensaun maibe ema seluk laiha. IMPPETU la fásil foti sai hosi militár Indonézia nian, ne’e militár mak harii, iha duni inisiativa Mario Carrascalão, ke nia hanoin naruk hodi ita bele ieskute,” nia dehan.

Nia haktuir, bainhira asaun boot sira-ne’ebé mak sira halo iha embaixada Austría, ema hotu deklara katak ne’e segilintir orang, úniku jenerál ida mak muda membru parlamentu iha momentu ne’e, nia dehan labele fásil ko’alia katak ne’e segilintir orang, sira-ne’e líder IMPPETU.

“IMPPETU ne’e harii hosi ita hodi kontrola sira maibé agora sira ko’alia, ita tenke kuidadu tanba ne’e la’ós segilintir orang. Ita tenke sériu deskuti problema Timor nian,” hateten Mariano Assanami Sabino hodi ko’aloa hasara tuir jeneral ne’e nia liafuan.

Eis Vise-Sekretáriu Jerál Rezisténsia Nasionál Estudantes Timor-Leste (RENETIL) subliña, ne’e atu dehan IMPPETU ne’e kilat ida hanesan mós FALINTIL sira hadau kilat hodi tiru fali inimigu, IMPPETU mós tiru liuhosi asaun oin-oin, istória diferensa maibé laiha rekoñesimentu durante ne’e.

“Ami labele ba husu rekoñesimentu maibé Komisaun Omenajen tenke buka-tuir depois hodi valór ne’ebé merese la’ós tuur-tuur ema mak mai konta nia istória,” nia dehan. 

Eis Koordenadór Mobilizasaun Polítika CNRT iha 1999 ne’e fó ezemplu José Lobato estadu sei temi naran netik maibé ema barak mak estadu la temi iha loron boot importante sira.

Prezidente Partidu Demokrátiku ne’e husu atu Estadu tenke konsidera no haloot loloos mate-ruin sira iha nia fatin hodi valoriza sira iha jardín eroi nian, tenke valoria feto-fatuk no oan-kiak sira inklui valoriza ema hotu-hotu nia luta iha prosesu luta ba libertasaun nasionál.

Kontribuisaun organizasaun rezisténsia iha Indonézia

Assanami esplika, RENETIL internasionaliza konflitu Timor nian iha Indonézia ho rapidamente izola kultura Javanes nian hodi labele influénsia Timoroan sira.

RENETIL mós prepara jerasaun foun ho mentalidade revolusionária, hodi prepara aan, karik luta ne’e kontinua hodi liberta povu. ikus ita tama ba multi-partidária, Timoroan lubuk ida mak la konsege tama iha partidu hodi hamriik nafatin independente, balun konsege tama partidu boot hanesan FRETILIN, CNRT, mas balun hanesan militante bainbain.

Eis Vise-Sekretáriu Jerál RENETIL ne’e hateten RENETIL hanesan órgaun  klandestina ne’ebé luta maka’as ho ninia movimentu boot tebes iha Indonézia tomak.

Nune’e iha 1994 fahe tán ba Diresaun Jerál RENETIL (DIJERTIL) ne’ebé mak lidera hosi Joaquim Fonseca

no Assanami hanesan Vise-Sekretáriu Jerál ba DIJERTIL ne’e, DIJETIL iha Timor-Leste lidera hosi António da Conceição “Kalohan”.

Hafoin Kongresu RENETIL nian, Assanami eleitu Vise-Sekretáriu Jerál ba RENETIL tomak, Sekretáriu Jerál mantein nafatin Fernando La Sama de Araújo.

Purtantu Carlos Saky no Domingos Naga Soro lidera organizasaun ida hodi fó apoia ba diplomasia iha frente diplomátika, ne’ebé ninia sentru iha Portugál no Arsénio Bano iha Inglaterra.

“Asaun ne’ebé mak iha atu hatudu ita-nia ezisténsia mak wainhira ita komesa organiza IMPPETU atu hasai IMPPETU hosi militár nia okos. IMPPETU muda-aan primeiru ne’e hosi IMPPETU Malang tanba momentu ha’u rasik mak halo kampaña atu hili, kampaña ne’e badak de’it ha’u dehan katak sé mak hakarak hili ha’u entaun nia hakarak ita labele hakruuk tán ba militár Indonézia, IMPPETU tenke sees hosi Indonézia nia konselleiru, iha momentu ne’e ha’u dehan ita hakruuk de’it ba Komandu da Luta iha momentu ne’e CNRM,” Assanami dehan.

Eis Lideransa Sentrál Ikatan Mahasiswa Pelajar Pemuda Timor Timur (IMPPETU) haktuir, situasaun ne’e la demokrátiku ida tanba haruka ema idak-idak foti-liman no halo-tuir deklarasaun. Balun hili ho ta’uk, balun hili tanba situasaun la permite, la’ós hili ho segredu ida. Ne’e kontra oituan valór demokrasia mas momentu ne’e Timoroan iha Indonézoa husu determinasaun kada joven para atu hatene loloos ninia funsaun ne’e iha-ne’ebé.

“Iha momentu ne’e sira hotu hili ha’u, ema la fó pose ba ha’u, ha’u dehan imi hili sai ona ketua. Hahú hosi ida-ne’e mak ha’u mak fó pose ba vise, sekretáriu no xefe departamentu no membru sira entaun hosi IMPPETU Malang, ami kokesa influénsia Surabaya no sira seluk hodi hamutuk koordenasaun IMPPETU Se-Indonesia, IMPPETU hotu-hotu iha Indonézia hamutuk mas liña koordenasaun ida-de’it,” nia dehan.

Hafoin portavós ba koordinatorat ne’e, Assanami fó responsabilida ba IMPPETU Surabaya hala’o asaun lubuk ida inklui asaun boot ida ne’ebé maka RENETIL rasik mak organiza hodi haksoit iha embaixada Austría hodi husu hasoru Xanana Gusmão no hato’o planu kona-ba referendu.

“Koordinatorat nia fokus ne’e hatún Soeharto, demonstrasaun iha-ne’ebé de’it iha Indonézia alvu ne’e fó-sala ba Soeharto no tenke hatún Suharto,” hateten Assanami.

“Koordinatorat, IMPPETU, Asosiasaun Sosialista Timorense (AST) no órgaun juvenil sira seluk ne’ebé organiza malu hamutuk, ikus mai Soeharto tún ka lengser duni. Bainhira Soeharto langser (tun) mós, ami ekipa kiik-ida halo demonstrasaun hamutuk tama MPR/DPR Indonézia nian iha Jakarta,” haktuir Assanami.

Hafoin hatún tiha Soeharto, Assanami konta, hahú konsolida fali nune’e labele koordinatorat de’it maibé presiza sentraliza lideransa maka hamosu Konsellu Lideransa Sentrál IMPPETU (Ikatan Mahasiswa Pelajar Pemuda Timor Timur) hamutuk hotu de’it hosi simu ordem hosi komandu ida-de’it.

“Ita-nia luta ne’e ema  barak tebes mak fó nia-aan envolve iha laran. Dalaruma ita la temi ida por ida. Dalaruma ami sira-ne’ebé asesu ba mídia bele konta istória ne’e maibé ema barak nonook tanba karik sira la asesu ba mídia. Bainhira ami ko’alia tuir istória loloos ne’ebé mak akontese, atu dehan katak ema barak tebes mak sai na’in ba prosesu luta ne’e,” Eis Koordenadór Prezidium Juventude Loriku Assuwain (PJLA) ne’e hateten.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Cancio Ximenes