Hakerek nain, Rosário S. Araújo.

Hosi:

Rosário S. Araújo

Bainhira vizita estranjeiru, fasil atu ita deteta korrupsaun iha nasaun sira, tanba ita sente direta liuhusi  haree rasik no observa kualidade konstrusaun, infraestrutura no rekursu fíziku sira seluk.

Kuaze nasaun hotu, inklui nasaun terseira sira ne’ebé  kiak, sira iha rasik sira nia enkuadramentu hodi regula infraestrutura atu hanesan mos nasaun avansu sira (kuaze hanesan ho nasaun avansu sira tanba, regulamentu sira fasil atu halo tuir, cut, copy no paste) maibé iha prátika na’ok no falsifika sira hanesan barak liu la atinje kualidade ne’ebé mak di’ak, kuaze kualidade tuun liu.

Kualidade infraestrutura iha India, Pakistaun no Nigeria diferente tebes ho saida mak iha Malázia, Singapura, Hongkong ka Korea Súl kualidade infraestrutura sira públiku no privadu  sira iha Timor-Leste ita sente kedas nia diferensia, ida ne’e demonstra ho indikasaun ida katak  korrupsaun sai risku iha projetu konstrusaun ba Estadu Timor-Leste, ida ne’e hatudu momos komportamentu kompañia no nain ba projetu nia boa vontade polítika hodi dezenvolve rai ida ne’e ladauk la’o tuir regra komun sira ne’ebé  lei vingula no bandu.

Rejimentu jurídiku aprovizionamentu tuir dekretu lei númeru 10/2005, pontu prinsípiu 11 nu’udar mata-dalan hodi orienta sistema sira iha aprovizionamentu setór públiku nian, importansia husi dekretu lei ne’e rasik ho nia razaun prinsipál sira katak bainhira viola prinsípiu ne’e sei konstitui nu’udar aktu kriminál iha kódigu penál Timor-Leste nian artigu 292 to’o 299 ho nia moldura pena tinan tolu to’o 15, ida ne’e mak sai razaun forte hodi hahú investigasaun kriminál ida, tuir fali ida ne’e setór públiku no setór privadu sira rasik tenke hatene no koñese didiak norma jurídiku ne’e  rasik ho nia prinsípiu sira ne’ebé deskreve kona-ba étika sira nu’udar mata-dalan aprovizionamentu ne’e rasik iha setór públiku.

Hafoin perkupasaun hirak ne’e mosu iha ita nia nasaun, pergunta dahuluk ne’ebé mosu  mak, karik durante ne’e akontese korrupsaun iha konstrusaun projetu ou la’e? ida ne’e mak pergunta simples  ne’ebé ho  nia resposta  sira oi-oin tuir kompañia sirak mak sempre involve direta ba projetu konstrusaun fíziku sira, balun hateten korrupsaun iha projetu konstrusaun sira la’ós ona segredu ida ba públiku, nune’e sosiedade sira avalia katak entre kompañia projetu konstrusaun sira sempre halo korrupsaun, nune’e mos ba hirak ne’ebé servisu hanesan kompañia kontratór iha posibilidade boot bele monu ba irregularidade sira hodi viola kontratu servisu ho governu, atu evita  labele involve direta ba aktu hirak ne’e presiza  hatene oinsá bele hases án lalais karik mosu  maneira sira hanesan tuir mai:

  • Korrupsaun materiál, katak sei hamenus ka redus tiha kuantidade materiál konstrusaun ou iha tendénsia bele utiliza materiál sira mak laiha kualidade ne’ebé la-tuir padraun kontratu konstrusaun nian.
  • Korrupsaun volume, aumenta liu tiha volume materiál sira la-tuir item ne’ebé iha ho intensaun hodi hetan tan osan adisionál ba konstrusaun.
  • Korrupsaun pagamentu, ho intensaun selu tarde pagamentu ba sub kontratór sira hodi pinor tiha osan iha banku ou iha investimentu ka fatin seluk to’o nia hetan lukru.
  • Korrupsaun tempu, ezemplu servisu nain sira mai tarde, mai servisu la to’o oras abandona servisu, ou utiliza tempu servisu nian ba atividade seluk iha liur sem-responsabilidade.
  • Korrupsaun ekipamentu, ezemplu utiliza sasan servisu nian hodi halimar ou komputadór servisu nian utiliza ba halimar game ou jogu balun, ou uza ba halo servisu partikulár sira.
  • Korrupsaun ba dezeñu konstrusaun, ezemplu pinta dezeña  ho espesifikasaun aas tuir servisu kontratu ne’ebé loloos, mezmu iha implementasaun sei hamenus balun, nune’e bele rekomenda ba projetu nain  atu aumenta kustu.
  • Korrupsaun enerjia, ezemplu badaen konstrusaun ida ne’ebé loloos servisu maibé nia ba mai laiha objetivu klaru (fuma, konta istoria, dada-lia, hemu tua, no seluk tan) hodi prejudika rezultadu.

Pontus hirak ne’e deskreve hahalok korruptu lubuk ida ne’ebé dala ruma komete hela iha konstrusaun fíziku sira, loloos ne’e saida mak afeta to’o ema monu ba sala  hirak hanesan ne’e?.

Imajina de’it ita sei sente kontente bainhira hetan riku-soin barak ita tau iha uma, investe iha banku, halo negósiu oi-oin, iha kareta luxu sira barak infeita uma no portaun sira, uma andar ba andar, dala barak liu mak ita hahú haree katak iha ema lubun kiik oan ida hakarak hatudu sira nia riku-soin, nune’e halo ema seluk mos hakarak hetan moris di’ak no riku-soin hanesan hodi realiza sira nia moris, maibé bainhira hetan riku-soin hirak ne’e la liu husi dalan hirak ne’ebé justu bele iha potensia utiliza dalan ka maneira sira la justu nian mak halo korrupsaun liuhusi subornu, osan envelope, promesa sira, uma foun, kareta foun no seluk tan hodi hamaus projetu nain ka responsavel projetu sira hodi laran maus atu foti dezisaun ikus kona-ba projetu sira mezmu kontra lei no foti risku, ita simu no manán kontratu sei sente kontente, mezmu moris kontente ne’e la’ós sosa ho osan ou tanba tenke iha osan ka riku-soin barak maibé fuan ho laran ne’ebé hakmatek ba riku-soin hirak ne’e mak valór aas liu iha moris ema nian, maibé karik kompete loloos ho justu no transparente no laiha intensaun oi-oin, sei moris hakmatek no ida ne’e tenke iha boa fé, meius ida ne’e de’it mak sei la prejudika ema monu ba aktu korrupsaun.

Leitór sira ha’u hakarak dezafia ita boot sira  ho pergunta ida ne’e nafatin, ita boot sira dala hira ona tenta monu ba korrupsaun; liu-liu iha projetu konstrusaun fíziku sira? Ema di’ak la signifika ema ne’ebé sempre halo korrupsaun hodi monu ba sala, nu’udar umana sempre monu ba sala, maibé nu’udar timor nia oan ita tenke promete ba rai ida ne’e hodi lakohi halo korrupsaun no hakarak mantein kualidade iha projetu sira, tanba  projetu konstrusaun hirak ne’e  rasik ba ita nu’udar Timoroan mak sai benefisiáriu ba, ita rasik mak sei utiliza ba interese komun ita nian, ita mos sei asegura atu kualidade projetu hirak ne’e sei salva ita nia populasaun ou komunidade bainhira akontese inundasaun ruma ou dezastre ruma ne’ebé ita la espera,projetu hirak ne’e la’ós atu fó risku ba ema nia vida maibé atu fasilita ema nia moris sosiál no ekonomia loron ba loron, tanba ne’e tenke iha kompromisu ida de’it atu hatete ho fuan laran no onestu ba Timor, katak  sei lakohi komete aktu irregularidade sira hodi hatun no prejudika dezenvolvimentu ba povu no nasaun, ohin bele halo buat ruma hodi viola lei no regulamentu sira maibé keta haluha katak, ema rihun ba rihun hein hela setór privadu no setór públiku sira nia servi di’ak ba nasaun.

Korrupsaun ho nia modus  oi-oin akontese iha projetu konstrusaun fíziku sira, nune’e lori esperiénsia la-di’ak ba jerente Estadu lubun ida monu ba aktu krime liuhusi hamenus kualidade projetu Estadu nian ne’ebé ho nia objetivu hodi hamoris ekonomia povu nian, tanba ne’e tempu ona atu hases­-án husi hahalok hirak ne’e nu’udar pekadu ida ba nasaun, hametin kooperasaun servisu entre setór privadu no setór públiku atu fortifika dezenvolvimentu nasionál, tau prioridade aas ba interese públiku, nune’e sei muda pensamentu sosiedade nian ba dezenvolvimentu sutentavel nasaun nian, kontrolu interna sira husi projetu nain sira tenke maka’as, fortifika auditória no monitorizasaun bebeik hahú husi inisiu projetu hahú to’o remata, labele iha negosiasaun ho kompañia sira mak la-halo tuir kontratu servisu, avaliasaun tenke rigór hodi asegura kualidade projetu nia durasaun ba tinan naruk, ida ne’e sei ajuda no apoiu Estadu atu tau prioridade ba asuntu sira seluk ba nasaun nia kontinuasaun.

Projetu sira kona-ba portu, aeroportu, ponte, estrada, irigasaun ba mota no natar sira, projetu hadi’a bee dalan, mota dalan no edifísiu sira tenke asegura kedas nia kualidade ba tinan naruk no evita kedas risku ba komunidade, konsultan sira presiza hala’o nia papel maka’as, tékniku sira mos presiza define nia kualidade, projetu nain presiza kontrolu nia kualidade nune’e labele hamosu tendénsia buka lukru.

Timor-Leste nasaun kiik, presiza dezeña konstrusaun ida mak úniku no tenke hetan aseitasaun husi obras públika ne’ebé diskute  iha nivel konsellu ministru, sistema obras ida bele reprezenta karater orijen Timor nian ou modelu Europa sira, ida ne’e sei ajuda atrai turismu no investimentu oi-oin mai husi rai liur atu haree no fihir Timor nia furak iha  projetu  konstrusaun fíziku sira, hanoin ida ne’e atu hatete de’it Timor-Leste nia pasadu kolonializa husi portugés ida ne’ebé mundu hatene, tanba ne’e kultura no eransa sira hanesan konstrusaun portugés nian mezmu hetan protesaun maka’as maibé presiza nafatin promove konstrusaun foun sira ho modelu hanesan konstrusaun antiga sira atu labele lakon nia valór artezenatu, nune’e sei dada ema barak ou turista sira bele mai vizita Timor iha loron ida, ita nia rekursu osan ne’ebé iha di’ak liu hahú tau ba investimentu turizmu nian,  ida ne’e sei ajuda jerasaun sira aban bainrua, mina loron ida karik bele hotu maibé konstrusaun sira labele hotu lalais no sei aumenta reseita oi-oin ba nasaun nia vida aban bainrua.

Leitór sira ha’u hakarak lori hikas ita-boot sira ba asuntu korrupsaun iha projetu infraestrutura, ida ne’e presiza ko’alia nafatin, tanba sai ona ajenda nasionál ida iha planu dezenvolvimentu nasionál, Estadu tau orsamentu boot kada tinan, maibé ladauk tau iha pratika di’ak oinsá asegura nia kualidade no formaliza modelu arkitektura konstrusaun ne’e rasik, iha tendénsia naran katak projetu remata atu ba foti osan iha banku, naran katak envelope ba malu, promesa pursentu ba malu, karik ida ne’e mak akontese entaun risku ba nasaun nia vida, ita lakon ita nia istória no ita lakon mos valór investimentu ba futuru nasaun nian, ida ne’e akontese karik tanba laiha kapasidade iha planu, iha tendénsia naran katak halo ezekusaun ba osan Estadu, loloos tékniku sira ho projetu nain sira tenke defini funsaun ba tempu naruk husi projetu ne’e rasik ba saida, hahú ona hanoin atu projetu konstrusaun iha Timor tenke iha nia multi-funsaun, ida asegura kualidade ba futuru no parte seluk arkitektura konstrusaun ne’e rasik atrai turista sira mai vizita Timor nu’udar pais lian-portugés ida iha Ázia.

Dala barak ita haluha buat kiik oan hirak hanesan ne’e, hodi haluha sei iha buat boot ida mai iha futuru no sei fó benefisiu ba nasaun nia moris, ita nia nasaun fraku iha kontrolu ba konstrusaun sira, tanba ne’e barak hosi ema Timoroan ou estranjeiru sira, ezemplu Xineza sira mai harii konstrusaun tuir sira nia hakarak la’ós bazea ba polítika kontrolu Estadu nian, nune’e haree ba konstrusaun sira ne’e nia modelu oi-oin de’it, balun hanesan kontentór, balun taka ho kalen, balun solda ho besi, inventa andar ida ba andar seluk, laiha teste ba fundasi sira, teste mos rai sira no seluk tan, nune’e  kapitál ne’e hanesan sidade “kumuh” ida ke laiha lei mak bele regula, aat liu mak harii iha estrada ninin, sentru kapitál.

Ha’u nian preokupasaun ne’e nu’udar sidadaun ida atu hatete de’it katak sidade Timor bele sai sidade ida ke laiha jestaun di’ak bele fó risku ba komunidade nia moris, sistema drainazen sira la tuir nia dalan, bee foer sira halae arbiru, jestaun ba lixu laiha kontrolu di’ak, laiha jardim, laiha espasu ba kareta para fatin no seluk tan.

Konstrusaun sira hotu kuaze emerjénsia hodi fó resposta imediata ba problema ekonomia no sosiál nasaun nian, maibé servisu prinsipál ne’ebé ita haluha hodi asegura nia kualidade no modelu ka arkitektura konstrusaun ladauk tau hanesan prioridade iha governante sira nia polítika servisu.

Projetu  barak la hatudu kualidade di’ak, tanba kontratór projetu fó sub-kontratu ba kompañia seluk hodi halo servisu, ida ne’e hahú redús ona nia kualidade konstrusaun tanba sub-kontratór sira hakarak manán no hetan lukru husi projetu ne’e rasik, enkuantu projetu nain falla iha kontrolu ba projetu ne’e rasik, tanba kestaun irregularidade balun ke loke posibilidade hodi komete, nune’e jestaun projetu nian sub-kontratór sei labele halo nia responsabilidade másimu, tanba kontratór projetu rasik hetan lukru barak liuhusi projetu ne’e tui espreriénsia rai sira seluk nian.

Tuir kódigu penál artigu 294, haktuir ema ne’ebé, nia rasik ka hodi ema seluk, ho nia autorizasaun ka ratifikasaun fó ka promete ba funsionáriu ka ba ema seluk ho funsionáriu ne’e nia koñesementu, vantajen patrimoniál ne’ebé funsionáriu ne’e laiha direitu atu hetan, ho finalidade ne’ebé hatudu hela iha artigu 292, sei hetan pena prizaun tinan tolu to’o 10.

Dala barak risku korrupsaun ne’e akontese duni entre  kompañia  ho projetu nain ka setór públiku sira, tanba sira tenta bebeik ho promesa oi­-oin hodi influensia dezisaun sira bainhira hahú nia prosesu, iha parte riskante hirak hanesan ne’e prezisa integridade hodi konsidera, se-la’e sei lori ita boot ba besik aktu krime tanba monu ba promesa sasan no materiál ka osan sira husi kompañia, nune’e afeta direta ba dezisaun ne’ebé sala.***

Lelosae,6 jullu 2020

Hakerek nain servisu iha Komisaun Anti Korrupsaun (KAK). Opiniaun ne’e la reprezenta fatin ne’ebé hakna’ar án.

Kontaktu:+ 670  7732 6592

Email: rlelosae@yahoo.com

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here