Katuas Mariano Rangel buka moris iha Sidade Dili. Imajen Tatoli/Evaristo Soares Martins.

DILI, 14 juñu 2020 (TATOLI)—Dadeer rai-hun mutin. Manu sira haksoit hosi ai-sanak ida ba sanak seluk, hananu haksolok. Sira semo no tun ba rai hodi buka rai kutun atu tuku no han. Sira semo no bidu ba-mai ho laran ksolok tanba hetan rai nia naroman.

Hanesan mós ema, dadeersan rai-hun mutin, ida-idak hahú buka nia moris ho ida-idak nia maneira. Hirak be serbisu iha edifísiu la’o ho fiar-aan. Balun Serbisu iha dalan ninin hodi hisik kosar. Balun, ba ai-leba sira, dadeersan nakukun haloot ona sasán hodi tula ba kbaas leten, la’o buka doit-metan ida hodi la’o lemo-lemo iha Sidade Dili nia laran atu hatutan iis.

Iis ne’e, hatutan de’it ho de’it la tauk leba kohe (plastiku) hadulas Dili. Iis ne’e, halo nakonu de’it ho malus-ahu-tabaku iha kohe laran hodi ema hirak ne’ebé kaan ba malus tahan no ahu. Iis ne’e sei hatutan mós, ho bua-maran futun ida tula iha kbaas leten, hodi buka ema sira be sei gosta nata bua, mama malus no halo ibun mean-mean.

Iis-nain ne’e sei fó iis ba katuas Mariano Rangel atu buka moris. Tanba, maski iha Sidade Dili ne’e morsi karun, nia la tauk atu hakat iha loron-manas nia laran hodi buka iis atu moris. Nia sei la moe atu atu buka osan hodi sustenta ninia moris loro-loron nian.

Maski Katuas Mariano Rangel nia otas nakaras ona (idade 85) maibé nia sei book-aan hodi la’o loron-loron. Hosi dadeersan nakukun de’it, nia baku ain hosi Matiaut, lori bua-malus-tabaku-ahu, mai faan iha Sidade Dili nia fuan hodi hetan netik doit-metan oan ruma hodi sustenta-aan no família.

“Ha’u faan bua no malus sira ne’e tanba moris iha sidade la fasíl hodi hetan osan. Ne’ebé, labele moe no tauk buka osan. Tanba, bainhira ita túr de’it, osan la mosu mai. Maibé, ita tenke la’o to’o dolar didi’ak mak bele hetan dolár,” dehan negosiante Mariano Rangel, ba Agénsia TATOLI iha Jardin Francisco Borja da Costa, domingu ne’e.

Katuas Mariano Rangel buka moris hodi faan bua-malus-ahu iha Sidade Dili. Imajen Tatoli/Evaristo Soares Martins.

Bua no malus ne’ebé nia faan, la’os ninian rasik. Maibé, tanba atu hatutan iis hodi bele dada-iis, bua no malus ne’e, nia sosa tutan iha negosiante sira iha Merkadu Taibesi ne’ebá. Nia faan, faan tutan de’it atu hatutan ninia iis. Faan, faan ne’e la’o to’o dolar mak foin hadau netik osan dolar oan ruma hosi ema seluk be laran kmaan atu sosa no soa.

“Bua, malus, ahu, no tabaku sira ne’ebé ha’u fa’an la’os ha’u nian rasik. Maibé, ha’u ba sosa iha Merkadu Taibesi mak mai ha’u fahe fali, hodi la’o ba fa’an fali. Ne’ebé, ha’u hetan osan-funan ne’e uituan de’it, ne’e para atu bele kalsu netik kabun mamuk hodi bele dada iis,” nia dehan.

Loron ba loron, nia lori bua no malus, fa’an lemo-lemo iha Sidade Dili. Nia sai hosi Metiaut, la’o hakat tuir dalan sira iha Dili laran, tama to’o Kampung-Baru, Comoro. La’o dook be dook. Ho hanoin ida de’it. Atu hadau netik osan dolar nia rahun oan ruma, hodi bele sustenta moris. Dalaruma ema sosa to’o hotu.

Dalaruma mós ema la sosa. Maibé, ba nia, ida-ne’e la’os kestaun. Tanba, nia komprende, daudaun ne’e nia faan iha situasaun Estadu merjénsia nia laran. Ema hotu hela iha uma de’it. Sai la sai. Sosa mós la sosa. 

“Ha’u fa’an hosi Metiaut mai to’o Kampung Baru (Comoro). Dalaruma ema sosa hotu, dalaruma mós la’e. Maibé ida-ne’e la’os kestaun ba ha’u. Osan ne’ebé ha’u hetan hosi fa’an sasan ne’e, ha’u tau hamutuk hodi sosa hahan hodi han no hemu,” nia hateten.

Horisehik iha situasaun normál, nia sempre hetan rendeimentu be halo nia laran ksolok. Tanba antes seidauk tama iha Estadu Emerjénsia ne’e, nia fa’an loron ida bele hetan $20. Maibé, ohin, Timor-Leste mout iha Estadu Emerjénsia, rendimentu mós mout lakon tuir Estadu Emerjénsia nia hakarak.

“Kona-ba rendimentu diferente tebes tanba antes Estadu Emerjénsia, iha loron ida, ha’u la’o bele hetan $20. Maibé, agora, iha loron ida, ha’u bele hetan de’it $5. Maibé, ha’u agradese nafatin,” nia dehan ho hamnasa-midar.

Katuas Mariano Rangel buka moris iha Sidade Dili. Imajen Tatoli/Evaristo Soares Martins.

Mehi no razaun ida de’it. Nia fa’an la’os oan sira mak la haree ka la fó hahan ba nia. Maibé, nia rasik mak hili dalan fa’an bua no malus tanba nia komprende oan sira-nia moris. Tanba sira (nia oan sira) mós forma ona uma-kain ketak ida no sira-nia oan iha hotu ona. Imposivel, ha’u tenke xateia no husu beibeik ba sira. 

“Ha’u fa’an sasan ne’e ha’u rasik mak hakarak. Tanba, oan sira mós forma família hotu no iha oan hotu ona. Ha’u haree ba bei-oan sira barak, di’ak liu, ha’u sei forsa ne’e, ha’u buka rasik osan,” nia haktuir ho oin midar.

Durante mosu surtu COVID-19, ema hotu tauk sulan-aan iha uma laran tanba tauk virus atu atake sira. Maibé, nia la tauk, nia kontinua la’o fa’an nafatin. Tanba, nia fiar katak bei-ala sira nia klamar sei satan Coronavirus (COVID-19) no virus ne’e sei la hamate ema ka hamate timoroan sira.

“Loos! durante ne’e ema hotu dehan tenke tuur hakmatek iha uma. Maibé, ha’u kontinua fa’an nafatin. Tanba, ha’u fiar virus ne’e sei la hamate ema, tanba Timor ne’e lulik no bei-ala nia klamar sei ajuda ita,” nia ko’alia ho fiar-aan.

La’o be la’o. La’o beibeik ba oin. La’o ho esperansa ida be hakarak hakuak mehi ida be furak. Tanba, hosi la’o be la’o mak sei bele hetan doit-metan ida hodi hanaruk iis iha mundu ne’e. La’o be la’o, hisik kosar no liki kosar, la’o to’o dolar didi’ak mak foin hetan osan dolar rahun.

“Ha’u lori ‘malus-tahan’ la’o lemo-lemo iha Dili laran to’o dolar didi’ak mak foin buka hetan ‘doár-tahan’ ida hodi sustenta ha’u-nia moris,” dehan katuas Mariano Rangel hosi Viqueque-Beobe ho  nia matan ne’e, hateke dook be dook tebes.

Jornlaista  : Evaristo Soares Martins

Editór       : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here