Xefe Bankada CNRT, Duarte Nunes. Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

DILI, 13 maiu 2020 (TATOLI)—Xefe Bankada Congresso Nacional da Reconstrução de Timor (CNRT), Deputadu Duarte Nunes, hateten bazeia ba regra konstitusionál Bloku Koligasaun Foun (BKF) mak bele halo mudansa ba Kompozisaun Meza Parlamentu Nasionál.

Nia hatutan, tuir regra konstitusionál dalan ne’ebé mak justu hodi halo mudansa ba kompozisaun meza Parlamentu Nasionál mak Bloku Koligasaun iha ona no Prezidente Repúblika simu ona depois sira indijita ona Primeiru-Ministru entaun formál ona.

“Dalan hanesan ne’e se Bloku Koligasaun iha ona no Prezidente-Repúblika simu ona depois sira indijita ona Primeiru-Ministru entaun formál ona. Depois Prezidente Repúblika dekreta ona Primeiru-Ministru no Governu foun ne’e apoiu hosi Bloku Koligasaun ida, entaun koligasaun ne’e mak mai husu meza dehan ami hakarak muda meza. Ne’e buat hotu la’o di’ak. Prezidente parlamentu mós ko’alia ona kuandu sira mai ona ami sei entrega,” dehan Duarte Nunes ba Ajénsia TATOLI iha resintu Parlamentu Nasionál, kuarta ne’e.

Maibé Bloku foun ne’e, nia dehan, tenke legaza no dekreta hosi Prezidente Repúblika no partidu sira tenke halo konferénsia. Hafoin, tenke iha entendimentu ida no tenke iha akordu eskritu ida, atu nune’e ema hotu fiar katak sira-ne’e iha akordu sei la nakfera iha loron rua nia laran, la’ós ita hasoru malu depois hakarak troka meza, ne’e labele.

Nia esplika, bainhira Bloku Koligasaun ne’e apoia ona IX Governu sei halo eleisaun ba prezidente parlamentu no vise-prezidente na’in-rua bazeia ba Rejimentu Parlamentu Nasionál (RPN) artigu 16 no artigu 19.

Xefe Bankada CNRT ne’e argumenta, artigo 16 (Eleisaun ba kargu PN) alínea 1 deskrevre kandidatura ba kargu Prezidente Parlamentu Nasionál tenke subskreve hosi deputado na’in-10 mínimu to’o na’in-20 másimu no sei entrega ba Prezidente ein-ezersísiu 24 oras molok atu hala’o atu-eleitorál.

Alínea 2 hosi artigu ne’e Eleisaun ba Prezidente sei hala’o tuir eskrutíniu sekretu iha sesaun plenária no alínea 3 subliña kandidatu ne’ebé hetan maioria absoluta hosi votu Deputadu eleitu sira-nian mak sai Prezidente. Alínea 4 hatutan karik la iha kandidatu ida-ne’ebé eleitu, sei halo kedas eleisaun foun iha reuniaun plenária ne’e duni.

Nune’e mós artigu 19 kona-ba Eleisaun ba Vise-Prezidente, Sekretáriu no Vise-Sekretáriu sira ne’ebé fundamenta hahú hosi alínea 1 to’o 6.

“Se ita tuir regra konstitusionál sira-ne’e buat la’o di’ak, laiha ema-ida mak impede. Ita halo hotu eleisaun iha loron ne’ebe ke sira eleitu, sira hamriik iha oin, ita hotu ba kaer liman, buat hotu la’o di’ak. Tanba saida mak tenke atu hadau de’it ne’e. Se nafatin VIII Governu labele tanba VIII Governu labele eziste ona tanba CNRT sai ona,” nia fundamenta.

Nia haktuir, antes ne’e CNRT fó apoia maibé sai ona, agora hela de’it deputadu na’in-13 (Bankada PLP iha kadeira 8 no KHUNTO iha kadeira 5), ida FRETILIN apoiu ne’e seidauk formál.

Xefe Bankada CNRT ne’e konsidera vise-prezidente parlamentu nasionál prezide meza hanesan polítika obriga-aan tanba rejimentu no lei la permite.

“Urjente loos ne’e, nusá mak FRETILIN, PLP no KHUNTO halo Bloku Koligasaun foun, formaliza tiha, depois ita entrega laiha problema. Ita boot sira hakarak hamutuk ona ema-ida la impede, importante mak formaliza bazeia ba regra konstitusionál ne’ebé iha. Se dehan vise-prezidente na’in-rua hakarak lidera meza, ba ha’u ne’e sira halo tuir sira-nia hakarak ne’e halo de’it ba,” nia dehan.

Xefe Bankada CNRT ne’e afirma, bainhira iha Bloku Koligasaun ida hodi apoia Governu IX, prezidente parlamentu mós sei la ulun fatuk moras tanba ne’e legál ona.

“Se legál ona CNRT prontu fó apoiu maibé tenke marka loron ba eleisaun. Depois sé mak manán hamriik ita hotu fó parabens, buat hotu la’o di’ak. Nusá mak ita tenke halo konfuzaun barak. Kuandu ita halo eleisaun prezidente parlamentu mós sei konkorda,” nia hateten.

Hatán ba kestaun ne’e, Vise-Xefe Bankada Partidu Libertasaun Populár, Francisco de Vasconcelos, akresenta bankada parlamentár tolu kompostu hosi PLP, FRETILIN no KHUNTO kontinua hein pedidu rekerimentu destituisaun ne’ebé hatama ona.

“Ami hein nafatin hodi tau ba ajenda, pedidu ida ba tan ne’e insiste obrigatoriamente tuir artigu 16-B (Rejimentu Parlamentu Nasionál), ne’ebé la ko’alia dehan prezidente buka nia fundamentu, argumentu. Prezidente tenke toma konsiderasaun ba ida-ne’e,” nia dehan.

“Se nia defende-nia aan lori ba tribunál katak desizaun plenária ne’e kontra konstituisaun lori ba tribunál no tribunál bele anula desizaun plenária nian. Ne’e maka regra Estadu Direitu Demokrátiku. Deputadu na’in-33 ne’ebé asina pedidu destituisaun ne’e maioria absoluta. Prezidente lalika buka razaun, tenke asume responsabilidade ajenda mosaun destituisaun ne’e,” dehan Vise-Xefe Bankada PLP.

Vise-Xefe Bankada PLP ne’e argumenta ho Rejimentu Parlamentu Nasionál, artigu 16-B (Hasai hosi Kargu), alínea 1 hateten bele hasai Prezidente hosi ninia kargu liuhosi votasaun ho eskrutíniu sekretu, ne’ebé hala’o iha sesaun plenária, no iha sesaun ne’e deputadu sira ne’ebé prezente tenke liu metade hosi sira-ne’ebé kaer duni funsaun.

Alínea 2 hosi artigu ne’e, esplika, pedidu atu hasai nia hosi kargu sei aprezenta ho justifikasaun apropriada, iha rekerimentu ne’ebé pelumenus Deputadu na’in sanulu subskreve no nia votasaun tenke ajenda obrigatoriamente ba sesaun plenária ne’ebé sei hala’o iha loron lima nia laran.

Alínea 3 hosi artigu ne’e akresenta, hasai hosi kargu ne’e sei aprova ho votu hosi maioria absoluta hosi Deputadu sira-ne’ebé kaer duni funsaun. Aléia 4 hosi artigu ne’e fundamenta, desizaun hasai hosi kargu sai efetivu kedas.

Purtantu Prezidente Parlamentu Nasionál, Arão Noé de Jesus da Costa Amarál, fó-sai ona katak indefere ona pedidu rekerimentu ba destituisaun hosi bankada parlamentár tolu tanba laiha klareza no laiha fundamentu.

Jornalista : Evaristo Soares Martins

Editór       : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here