Hakerek nain, Memensio Sequeira Freitas.

Vizaun pesoál hosi Povu baibain ida iha Timor-Leste

Hosi: Memensio Sequeira Freitas

Povu Timor-Leste liu ona hosi dalan naruk ida, dezde bei-ala sira nia tempu hodi hakat mai iha kolonizasaun Portugés sira nia durante sékulu haat ho balu nia laran. Iha períodu ida ne’e, povu enfrenta situasaun difisil tebtebes iha sira nia vida, tanba moris iha situasaun kolonizasaun nia okos ne’ebé nakonu ho hahalok injustisa hosi kolonizadór sira nian. Povu enfrenta injustisa, ditadura no moris iha era ida nakukun nia laran, iha ne’ebé, la eziste demokrasia, direitu umanu no liberdade espresaun nian. Susar tebes ba povu ki’ik sira atu asesu ba edukasaun nu’udar meius úniku atu hetan roman sabedoria nian. Momentu difisil tebes duni, tanba povu barak sai eskravu iha sosiedade ida nia laran, eskravu ba ema rai seluk nian ne’ebé iha forsa no kbiit ukun nian iha ita rain. Situasaun ida difisil, tanba mosu estratifikasaun sosiál ida distingidu tebtebes. Povu la hetan espasu livre atu hala’o buat hotu-hotu ho livre, inklui livre atu hala’o atividade sira nia moris nian. Povu Timor-Leste sira be moris iha era ne’ebá enfrenta situasaun difisil hirak ne’e ho pasensia no ho laran kmaan! Tanba sira la iha dalan seluk, aleinde obediensia ba forsa makaer ukun sira nian. Situasaun sira hanesan ne’e, ita konsidera hanesan situasaun INSERTEZA ida no sira rasik lasukat kona-ba sira nia maturidade polítika! Povu Timor-Leste iha momentu ne’ebá, la hatene sira atu ba iha ne’ebé no sira nia destinu atu sai oinsá loos! Ita hirak ne’ebé moris iha situasaun ida ohin loron, la bele imajina sira nia sentimentu, anaunser, sira rasik mak bele esplika sa’ida mak sira sente iha momentu difisil sira ne’ebá!

Povu Timor-Leste la’o tuir ritmu tempu nian hodi hakat hamutuk ho forsa kolonizadór sira nian to’o iha períodu foun ida iha tinan 1974, tinan sira ikus ba forsa ditadura makaer ukun tasi balu nian. Ezatamente, iha loron 25 fulan abril tinan 1974, ukun na’in Salazar iha Portugal monu no hamosu revolusaun foun ida, revolução dos Cravos. Revolusaun ida ne’e, fó biban ba rai sira ne’ebé Portugál ukun atu diside rasik sira nia destinu liu hosi dalan demokrasia. Povu Timor-Leste aproveita kedas revolusaun ida ne’e atu hanoin ona oinsá sira bele kore aan hosi INSERTEZA naruk ida ne’e.

Liu tiha revolução dos cravos iha momentu balun de’it, mosu kedas partidu dahuluk ho naran Associação Popular Democrática Timorense (APODETI) iha loron 27 fulan maiu tinan 1974. Tuir kedas ida ne’e, ezatamante, iha loron 11 fulan agostu tinan 1974, moris kedas União Demokrática Timorense (UDT). Liu de’it fulan ida, moris kedas mósAssociação Social Democrática Timorense(ASDT) iha loron 11 fulan Setembru tinan 1974 no nakfilak ba FRETILIN iha loron 20 fulan maiu tinan 1975. Aleinde partidu boot tolu ne’e, moris mós partidu ki’ik rua seluk mak KOTA no TRABALHISTA. Bainhira partidu sira ne’e moris, povu Timor-Leste hanoin katak naroman foun bele mosu hodi lori povu sai hosi situasaun difisil sira ne’ebé sira liu iha tempu kolonizasaun nian. A final, saida mak mosu? Tanba de’it ideolojia ne’ebé diferente hosi partidu hirak ne’e, ikus mai hamosu golpe no kontra golpe entre partidu sira, liu-liu entre UDT no ASDT/FRETILIN. Vítima barak monu hosi partidu rua ne’e nia ema, iha ne’ebé vitima sira ne’e mesak povu Timor-Leste nia oan de’it. Dala ida tan, kriasaun partidu sira iha Timor-Leste la’ós lori povu sai hosi INSERTEZA mas etok timoroan ho timoroan sira fila oho malu tanba idaidak defende ninia ideolojia partidu nian. Biar nune’e, FRETILIN ne’ebé lidera hosi EROI boot na’in rua; saudozu Francisco Xavier do Amaral no saudozu no Komandante boot Nicolao dos Reis Lobato konsege proklama duni RDTL iha loron 28 fulan novembru tinan 1975 tanba forsa neokolonizadór ida tama Ona iha área Timor-Leste nian. Povu sira iha momentu ne’ebá (liu-liu hirak be pertense ba partidu FRETILIN) sente oituan anin liberdade nian hosi ukun ema seluk nian!

Liu de’it semana ida resin proklamasaun unilateralmente hosi FRETILIN, forsa Indonézia invade kedas Timor-Leste iha loron 7 fulan dezembru tinan 1975. Invazaun ida ne’ebé kauza hosi dezintendementu timoroan sira rasik, liu-liu entre hirak ne’ebé hakarak Timor-Leste ukun aan emediatamente no grupu ne’ebé hakarak ukun aan mas liu uluk hosi federasaun ho Nasaun seluk hafoin ukun aan loloos tanba kestaun kapasidade iha termu oioin. Nune’e, ho invazaun ida ne’e, etok lori liu tan povu Timor-Leste ba INSERTEZA, katak, konsege konkista duni independénsia totál ka lae?! Durante períodu okupasaun Indonézia nian, fahe mós povu Timor-Leste ba grupu boot rua, grupu pro independénsia no pro integrasaun. Divizionizmu ida ne’e mosu tanba maturidade polítika povu nian seidauk orientadu halo didi’ak, nune’e, timoroan sira ne’ebé pertense ba grupu boot rua ne’e kontinua oho no estraga malu iha forsa Indonézia nia kontrolu. Kalkuladu, timoroan ne’ebé mate durante períodu okupasaun ne’e atinje ema nain rihun atus rua (ha’u hanoin la’ós de’it hosi grupu pro independénsia mas oituan kala mai mós hosi grupu integrasaun).

Iha prosesu luta ba ukun rasik aan de’it mós, povu no liu-liu FALINTIL sira hela mós iha situasaun INSERTEZA nia laran. Liu-liu bainhira ORIENTADÓR no KOMANDANTE boot Nicolao Lobato mate iha kombate nia laran iha loron 31 fulan dezembru tinan 1978 (liu fulan 1 resin hau moris tuir dalan ba Matebian). FALINTIL sira dezorientadu, dezanimadu no dezorganizadu atu kontinua luta ba ukun aan tanba sira hanoin katak ema matenek sira didi’ak no barbarak mate hotu ona! Luta hotu ona! (veternadu sobrevivente sira FALINTIL nian barak mak haktuir nune’e). Situasaun ida ne’e duni mak ita konsidera nu’udar INSERTEZA ba dezeju ukun aan nian, maibé, ha’u hanoin povu Timor-Leste no FALINTIL sira nia maturidade polítika mós kestionável iha situasaun sira momentu ne’ebá, mezmu la konsege hamate sira nia espíritu atu kontinua luta. FALINTIL sira hetan fila fali vontade di’ak ba luta, bainhira Komandante XANANA mosu hanesan orientadór no komandante foun ba rezisténsia tomak hodi muda tátika no estratejia funu nian ba maneira oioin. XANANA GUSMÃO nia lideransa iha funu konsege konkista la’ós deit FALINTIL sira nia espíritu luta nian, maibé mós povu Timor-Leste tomak inklui partidu sira ne’ebé uluk diferente ideia ho FRETILIN no liu-liu mós mundu internasioál nian espiíritu atu luta hamutuk ba konkista fila fali ukun aan totál. Maibé, Xanana hamutuk ho komandante sira seluk FALINTIL nian, konsege muda estrajai no tátika funu nian tuir esperiénsia rai seluk nian (ne’ebé Xanana estuda mós iha ai-laran), inklui konstroi konseitu Unidade Nasionál, nune’e, partisipasaun ba luta ukun rasik aan sai maka’as liu tan. Maibé, iha loron 20 fulan novembru tinan 1992, bainhira forsa Kopasus Indonézia nian kaptura tiha Xanana iha subar fatin ida iha Lahane Dili, dala ida tan FALINTIL sira frustradu nodezanimadu atu kontinua tan funu ida ne’e. Komandante Lere rasik deklara iha loron 11 fulan novembru tinan 2013 iha CCD (iha debate entre Xanana Gusmão ho Mauk Moruk) katak “kuandu ema kaer Xanana, ami hanoin katak funu hotu ona, ami dezanimadu atu kontinua funu. Ha’u rasik dehan ba forsa sira imi hakarak rende karik rende ona ba!”. Aleinde ne’e, situasaun torturasaun, intimidasaun no persegeisaun ba timoroan sira pro independénsia iha fatfatin durante okupasaun Indonézia sai mós hanesan situasaun INSERTEZA ida ne’ebé dezafia tebtebes timoroan sira rasik, inklui masakre Santa Kruz no masakre sira seluk iha Timor laran tomak.

Biar nune’e, ho orientasaun funu nian nafatin konsentra ba figura Xanana nian, ita hakat to’o tempu brillante ida iha ne’ebé lori esperansa boot ba Ukun Rasik Aan. Iha loron 21 fulan maiu tinan 1998, ho manifestasaun sira iha Indonézia hosi estudante timoroan no estudante sira Indonézia nian rasik iha era reformasi, dudu Soeharto monu no rezigna aan hosi Prezidente Indonézia nian. Situasaun ida ne’e lori anin foun ba povu Timor-Leste atu konkista sira nia mehi. B. J. Habibie sa’e ba troka fali Soeharto nu’udar Prezidente foun Indonézia nian. Iha loron 27 janeiru tinan 1999, B. J. Habibie nu’udar Prezidente Indonézia nian hasai opsaun rua importante ba povu Timor Leste mak OTONOMIA ESPESIÁL ka INDEPENDÉNSIA TOTAL. Povu Timor-Leste simu opsaun ida ne’e ho laran ksolok tebtebes no roman foun ukun aan nian besik daudaun. Iha loron 5 fulan maiu tinan 1999, Indonézia no Portugál asina mós akordu ida (koñesidu ho akordu 5 de maiu) hamutuk ho Sekretáriu Jerál ONU nian atu hahu prosesu konsulta populaár ne’e. No iha loron 30 fulan agostu tinan 1999, iha ne’ebé maioria povu Timor-Leste hamutuk ema na’in 344.580 ou ekivalente ho pursentu 78.50 hili opsaun ukun aan. Timor-Leste hetan duni nia vitória, maibé, timoroan sira be pertense ba pro otonomi no pro independensia oho malu hanesan loloos inimigu boot ida. Barak liu hosi vítima sira ne’ebé mate ne’e mai hosi grupu pro independénsia. Iha situasaun sira hanesan ne’e, povu Timor-Leste dala ida tan moris iha INSERTEZA nia laran no sira nia maturidade polítika kestionável, tanba idaidak defende sira nia prinsipiu rasik. Ita bele konsidera mós katak situasaun ida ne’e hanesan trajédia boot ida ne’ebé envolve timoroan sira oho malu ho orientasaun hosi forsa sira Indonézia nian, liu-liu hosi grupu pro otonomia nian. Nu’udar finalidade hosi terus sira ne’e hotu, ikus mai, timoroan sira konkista duni sira nia mehi no liberdade. Indonézia retira duni hosi rai Timor Loro-Sa’e hodi husik hela ba timoroan sira atu moris nu’udar povu no nasaun soberanu.

Liu hosi prosesu tranzisaun durante tinan ruma nia laran, ikus mai Timor-Leste restaura nia Indpeendénsia iha loron 20 fulan maiu tinan 2002. Ofisialmente, de juri no de facto, Timor-Leste sai duni Nasaun soberanu ne’ebé hetan rekoñesimentu hosi mundu internasionál. Povu Timor-Leste sai ona hosi situasaun INSERTEZA no ho nune’e, transforma mós povu ida ne’e nia maturidade polítika hosi maturidade kolonizadu ba maturidade foun nu’udar sosiedade Nasaun soberanu ida nian. Dalan ba timoroan sira seidauk tetuk nafatin de’it, biar moris ona iha era ukun aan ho Órgaun Soberanu haat no Konstituisaun rasik. Tanba interese polítika hosi lideransa partidu sira nian, dala ida tan, hamosu situasaun INSERTEZA ba timoroan sira iha Timor Ukun Rasik Aan nia laran. Ezatamente, iha fevereiru 2006, mosu problema boot ida iha forsa armada nia laran hodi ikus mais soldadu atus haat resin sai hosi sira nia akampamentu no kontinua halo manifestasaun iha lurón sira to’o loron 28 fulan fevereiru tinan 2006. Ezérzitu hirak ne’e ikus mai hetan demisaun hosi Komandu no ikus mai hamosu krize militár iha 2006. Krize ida ne’e, dala ida tan hafahe timoroan sira ba loro-sa’e no loro-monu. Timoroan sira, dala ida tan foti liman no kro’at ba malu hodi oho malu hanesan inimigu boot ida mezmu moris hamutuk nu’udar povu ida de’it iha Timor-Leste ukun rasik aan. Povu Timor-Leste barak lakon vida, lakon uma no sasan no obrigatoriamente timoroan lubuk ida tenke refuzia iha nia rain rasik hodi ba hela iha kampu refuziadu sira. Situasaun difisil ida mosu tan iha Timor-Leste momentu ne’ebá. Timoroan sira moris tan tiha iha situasaun INSERTEZA nia laran no MATURIDADADE POLÍTIKA hosi lideransa no timoroan sira nia tau iha KESTAUN!

La para de’it iha ne’e, iha Eleisaun Jerál 2007 to’o forma Governu foun (4o Governo Constitucioanl), mosu nafatin krize poliítika, iha ne’ebé timoroan sira be pertense ba partidu sira kontinua oho no estraga malu mezmu númeru anarkizmu laduun boot ona. Iha loron 11 fulan fevereiru tinan 2008, Major Alfredo Reinaldo mós tenke mate nu’udar konsekuénsia hosi revolta polítiku ne’ebé akontese iha ita nia rain. Ho akontesementu hirak be mosu hosi 2006 to’o 2008 no hafoin grupu tenente Salsinha nian entrega aan hodi reintegra fali ba komunidade, timoroan sira aprende nu’udar lisaun moruk ida ba sira hodi labele kontinua beibeik ho situasaun sira oho malu entre timoroan rasik. Situasaun konsege la’o hakmatek ikas, hafoin Governu ne’ebé lidaeradu hosi Kayrala Xanana Gusmão kosenge rezolve kazu refuziadu sira nian.

Eleisaun Jerál 2012, mosu mós dezintendementu politika oituan entre partidu sira, maibé, povu sira komesa tuur hakmatek iha idaidak nia fatin. Mosu duni desturbiu oituan iha fatin balun, maibé la envolve ona ema barak hanesan situasaun anteriór sira. Povu komesa maduru ona iha situasaun polítika Timor-Leste nian.

Prova boot ne’ebé komprova maturidade polítika timoaroan sira nian mak bainhira mosu kazu Mauk Moruk nian, ne’ebé obriga Estadu deklaran Estadu Emerjénsia no to’o oho Mauk Moruk mós, povu la hola parte ona iha situasaun sira ne’e hodi hamanas situasaun. Neineik maibé beibeik, maturidade politika hosi povu Timor-Leste nian komesa di’ak ba daudaun. Iha Eleisaun Jerál 2017, maturidade povu Timor-Leste nian komesa maduru ba beibeik. Eleisaun ida ho trankilu, até rezultadu eleisaun fó sai mós, la mosu ona insidenti ruma tan. Biar polítiku no líder sira kria situasaun inserteza polítika (impasse política), maibé povu Timor-Leste la hatudu reasaun ne’ebé halai ba anarkizmu hanesan tempu sira liu ba ne’e. Ho inserteza polítika ne’ebé mosu iha 2017 rezulta VIIo Governu monu no PR disolve PN hodi hakat fali ba Eleisaun Antisipada mós, povu nafatin hatudu sira nia maturidade hodi tuir prosesu eleitorál sira ho responsabilidade la ho asaun violénsia ona. Ita bele dehan, povu maduru ona iha vida polítiku. Ho povu nia maturidade polítiku ida ne’e, bele hanorin mós lider partidu sira atu la bele kria beibeik situasaun inserteza sira hanesan ne’e beibeik. Iha inísiu tinan ida ne’e, ezatamente iha iha loron 17 fulan janeiru tinan 2020, OGE ne’ebé aprezenta hosi VIIIo Governu Konstitusionál xumba iha PN. Biar OGE xumba no partidu sira haksesuk malu hodi fó sala ba malu, maibé, dala ida tan, povu HAKMATEK no NONOOK sira nian hodi hala’o sira nia vida normalmente. Tanba Pandemia ka surtu Covid-19, Estadu liu hosi Prezidente da Repúblika dekreta Estadu Emerjénsia, povu Timor-Leste nafatin moris iha situasaun hakmatek nia laran, mezmu, iha media sosiál hanesan FB, ema ho ID falsu sira komesa lansa issue loro-sa’e no loro-monu, soran líder A ho líder B, gava líder ida no hatuun líder seluk no selseluk tan, maibé, povu Timor-Leste em jerál, nafatin moris hakmatek ho sira nia atividade lorloron nian. Neineik maibé beibeik, ita hein katak povu Timor-Leste maduru liu tan iha vida polítika, nune’e, mehi ita nia atu moris nu’udar povu no nasaun bele buras no iha sustentabilidade nia laran. Haree ba kotuk, ho situasaun INSERTEZA lubuk ida ne’ebé ita liu, hanorin ona lisaun lubuk ida ba ita katak fahe malu no oho malu, la’ós dalan diak atu rezolve kualkér problema. Ita lakon ona timoroan di’ak barak durante luta ba ukun aan, ita labele lakon beibeik ema di’ak sira timoroan nian iha era ukun aan ida ne’e tanba de’it diferensa ideolojia. Forsa Timor-Leste, hamutuk ita luta hamutuk tan hodi kombate diabu aat COVID-19 iha ita nia rain Timor Leste.

Obrigadu    

1 KOMENTÁRIU

  1. Timor oan nia maturidade politika sei maduru liu tan wainhira ho hakmatek e hamutuk iha hakmatek nee hodi manan dala ida tan iha situasaun nebe agora dadaun ita timor oan sira hasoru.
    Realidade ida mak nee hamutuk hasoru inimigo nebe visivel timor oan iha ona esperiensia nebe barak, moruk e mos midar, fiar katak dala ida nee ita bele hakmatek nafatin ho fe hasoru inimigo nebe invisivel.

    Hamutuk iha hakmatek e hamutuk ho fé hodi hasoru inimigo visivel e invisevel. Viva Timor Leste!!

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here