Imajen/Asosiasaun Vítima Liquiçá.

Bainhira ha’u sai bá iha liur, ha’u haree mate-isin barak mak latan hela iha rai. Labarik sira, feto sira, joven no katuas, ha’u la’o de’it iha nia le’et. Ha’u halo estimamasaun kuaze mate isin na’in-200 ne’ebé latan namkari hela iha momentu ne’ebá (Sobrevivente Masakre Liquiçá, 6 abríl 1999, Francisco de Jesus da Costa).

DILI, 06 abríl 2020 (TATOLI)—Ohin, hateke hikas ba tinan 1999 liu ba ne’e, iha tersa (06 abríl 1999), rai Timor-Leste tanis tanba iha rai Tokodede-Liquiçá ne’ebá akontese masakre umanidade ida be kruel tebes. Raan turu be turu. Tanis. Halerik. Lelir. Harohan. Tanba, timoroan nia raan suli habokon Timor-Leste nia hirus-matan nia leten, no raan ne’e nalihun an nanesan tasi raan-nian. Likiçá raan nakfakar.

Ohin, iha loron segunda (06 fulan abríl tinan 2020), hafoin tinan 21 Masakre Liquiçá akontese, lori timoroan sira liuliu Liquiçá-oan sira hanoin hikas masakre kruel ne’e ho laran susar. Katak, iha tinan 21 ida liubá na’e, ema barak mak mate iha iha Igreja São João de Brito Liquiçá nia laran. Ema sira-ne’e, oho hosi timoroan maluk ne’ebé sai membru Grupu Milísia Besi Merah Putih (BMP) ne’ebé defende integrasaun.

Tuir sasin sira haktuir [iha relatóriu CAVR “Chega!”], ema hirak ne’ebé mate iha Masakre Liquiçá 1999 ne’e, maizumenus hamutuk ema na’in-60 to’o 100 mak mate. Entre loos ka lae, maibé, iha mós sasin seluk ne’ebé hateten ema sira ne’ebé mate iha Masakre Liquiçá ne’e kuaze ema na’in-200 tanba sasin-na’in ne’e haree katak mate-isin lubun mak latan namkari iha fatin akontesimentu ne’e.

Rona liafoun hosi Timor-Leste katak ema barak mate tanba grupu Milísia Besi Merah Putih (BMP) hamutuk ho Militár hosi KODIM Liquiçá, Koramil Maubara, membru KOPASSUS Satgas Tribuana VIII, Membru Batallaun 143 no membru BRIMOB husi Dili ne’ebé uza hotu máskara hodi halo atake no oho populasaun sira ne’ebé evakua iha igreja laran, halo Xanana Gusmão ne’ebé kastigu hela iha Prizaun Cipinang, Jakarta, Indonézia ne’ebá, laran triste hodi espresa ninia hanoin no domin tomak ba ninia povu-nia mate hodi hakerek poezia.

Poezia ne’e, Prezidente Conselho Nacional da Resistência Timorense (CNRT) no Komandante das Forças Armada de Libertação Nacional de Timor-Leste (FALINTIL), Kay Rala Xanana Gusmão, hakerek iha loron 07 fulan abríl tinan 1999. Poezia ne’e, Xanana hakerek ba Masakre Liquiçá ho títulu “Orasaun Xanana Ba Timor Lorosa’e” ne’ebé públika iha Jornál Diária Suara Timor Timur (STT), edisaun 08 abríl 1999;

Maromak,
Povu Timor sala sá!
Hodi hetan susar beibeik nune’e?

Maromak,
Povu Timor nia sala saida!
Hodi hetan mate beibeik nune’e?

Lulik rai Timor Lorosa’e,
Hadeer took ba!
Hodi haree ba raan, ne’ebé fakar beibeik ne’e

Matebian sira,
Hadeer took ba!
Hodi tanis uitoan, ba ema barak ne’ebé mate beibeik ne’e

Rai-na’in Timor Lorosa’e
Imi fila kotuk ba ami kle’ur tebes ona
Se rai Timor Lorosa’e ne’e
La serve ba ami atu tuur, hodi kuda bua no malus

Husik ba!
Husik ami mohu
Timor Lorosa’e, sei la temi nia na’in.

Poezia ne’e refleta Xanana Gusmão nia domin ba povu no rai-lulik Tomor-Leste ne’ebé labele sukat nia kle’an. Maski ema kastigu nia maibé ninia pensamentu no imajinasaun, ema labele kastigu no kesi-metin iha komarka laran. Xanana Gusmão livre espresa ninia pensamentu tristeza ne’e liuhosi poezia, hodi hanoin ba ninia povu sira ne’ebé ema oho hanesan animál. Tanba, nia harohan, maski povu sira-ne’e salva-an iha iha Maromak nia uma (igreja) maibé ema liman-raan sira ne’e sei buka atu oho no oho.

Sasin ida-ne’ebé lakohi fó ninia identidade, hosi testamuña na’in-16 ne’ebé subar iha Igreja São João de Brito Liquiçá nia laran, ne’ebé haree ho matan krueldade hosi membru milísia Besih Merah Putih (BMP) ne’e, oho ema hanesan oho animál fuik.

“Sira tiru populasaun sira hanesan tiru animál sira. To’o populasaun sira hiit liman ona atu rende mós sira sei tiru no tá nafatin ho surik no baliu. Ami hateke no tanis de’it husi igreja laran. Atake ne’e, hosi membru Milísia Besi Merah Putih, Tropa Regulár sira, Polísia no Brimob sira,” sasin ne’ebé lakohi fó ninia identidade ne’e haktuir.

Imajen/Asosiasaun Vítima Liquiçá.

Antes ema liman-raan sira-ne’e oho populasaun sira ne’ebé subar iha igreja laran, iha tuku 12:00-14:00 lorokraik, kilat komesa tarutu besik área Igreja Liquiçá nian. Momentu ne’ebá, membru polísia na’in-rua hakbesik-an ba Igreja Liquiçá no husu ba Pe. Rafael dos Santos atu entrega ema na’in-rua ne’ebé koñesidu nu’udár Líder Pro-Independénsia nian mak Jacinto da Costa Pereira (Xefe Suku Dato iha momentu ne’ebá) ho tan mane ida seluk, maibé Padre Rafael rejeita atu entrega ema-na’in rua ne’e ba sira.

Hosi ne’e, membru husi Brimob tiru kedas kilat ba anin leten nu’udár sinál ida ba grupu Milísia Besi Merah Putih (BMP) atu tama ba área Igreja Liquiçá nian hodi gás lakrimojéniu ba rezidénsia padre sira-nian. Membru milísia sira hahú halo atake ba populasaun sira ho baliu, tudik, surik, bomba, kilat no sasán kro’at seluk. Atake ne’e obriga populasaun sira balun halai sai hosi área igreja nian hodi salva sira-nia an. Sira ne’ebé halai sai hosi área igreja nian mós kontinua hetan atake brutál husi membru milísia no Militár Indonézia sira ne’ebé hein hela iha liur.

Iha akontesimentu ne’e, milísia sira buka tuir mak mane no joven sira hodi oho, enkuantu feto no labarik sira husik moris de’it. Iha mós populasaun balun mak halai ba Administradór Munisípiu (Bupati Liquiçá) Leonito Martins nia uma, maibé elementu Militár Indonézia no milísia balun kontinua duni tuir hodi oho no halo tortura ba sira no oho mós ema balun iha Leonito Martins nia uma. Trajédia kruel ne’e akontese durante oras tolu nia laran.

Iha tuku 18:00 lorokraik loloos, hafoin oho hotu populasaun hirak-ne’e, Kamioneta Hino Militár Indonézia nian hamutuk unidade neen (6) ba iha Igreja Liquiçá hodi tula mate-isin sira ne’ebé iha igreja laran ne’e, hodi lori no tula ba hakohi ka fakar subar iha fatin ne’ebé karik, to’o ohin loron buka be la hetan no seidauk identifika.

“Ha’u rona tiru hosi grupu Besi Merah Putih (BMP) no Brimob husi Parókia nia oin. Sira halo tiru ba leten. Liu tiha ne’e, membru sira hosi Besih Merah Putih no KODIM tama hodi serku komunidade ne’ebé hela iha ambiente igreja nia laran. Sira hahú tiru ba ema hotu no atake ema ne’ebé sira hasoru iha resintu Parókia nian. Membru milísia akompaña husi Tropa KODIM nian no membru sira husi BRIMOB. Sira tama iha igreja laran hodi komesa oho populasaun ho surik no tiru ema sira ne’ebé sei hela iha igreja laran,” sasin Pároku Parókia Liquiçá, Pe. Rafael dos Santos, haktuir.

Iha momentu ne’ebá, nia hatutan, sei iha feto no labarik sira iha igreja laran. Sira ne’ebé halo atake komesa oho joven no mane sira tanba joven sira mak besik liu odamatan igreja nian. Feto no labarik sira iha joven sira-nia kotuk.

“Ha’u haree membru Brimob sira harahun janela parókia nian no soe gás lakrimojéniu dala barak ba uma-laran to’o populasaun sira ne’ebé iha laran labele loke sira-nia matan. Efeitu hosi gás lakrimojéniu (Gas Air Mata) ne’e, fó biban di’akliu ba milísia sira tanba fásil atu oho populasaun sira ne’ebé matan labele nakloke ona atu haree. Iha tempu ne’ebé hanesan, militár sira ne’ebé uza roupa sivíl ajuda milísia sira hodi kontinua tiru populasaun ne’ebé la konsege tama ba rezidénsia padre nian tamba nakonu ona. Atake kruél ne’e kontinua to’o tuku 5:30,” Pe. Rafael dos Santos konta tuir.

Imajen/Asosiasaun Vítima Liquiçá.

Iha biban ne’ebá, membru milísia sira haree mane sira hanesan diabu haree krúz. Mane sira sai hanesan alvu prinsipál ba membru milísia Besi Merah Putih sira atu oho. Tanba, sira hatene ho loloos no momoos, mane mak halo funu no mane mak kontra rezime Soeharto-Indonézia be okupa Timor-Leste durante tinan 24 nia laran ne’e.

“Hamutuk ho populasaun balun, ha’u subar-an iha sala han-fatin padre sira-nian durante asasinasaun iha liur. Maizumenus tuku 15:00 lorokraik, ha’u tenke sai mai atu salva ha’u-nia an. Bainhira ha’u sai mai, membru milísia ida baku ha’u ho ai-kabelak no sona ha’u-nia ulun fatuk. Tuir mai ha’u foin konxiente katak kanek neen (6) iha ha’u-nia ulun fatuk. Ha’u sorte boot tanba bele sees husi mate, tanba ha’u-nia belun ida-ne’ebé mós hanesan polísia iha momentu ne’ebá mai salva kedas ha’u,” Sobrevivente Masakre Liquiçá, 6 abríl 1999, Francisco de Jesus da Costa haktuir.

Bainhira nia kolega polisía ne’e salva tiha nia, nia book-an la’o sai mai liur. Iha liur ne’e, nia haree-hetan, mate-isin lubun ida latan ba-mai iha rai leten. Raan sulin. Mate, toba latan hela iha rai hanesan na’in laek. Mate, mate tebes duni. Nia haree mate-isin sira be latan namkari ne’e, halo nia laran triste be triste.

“Bainhira ha’u sai bá iha liur, ha’u haree mate-isin barak mak latan hela iha rai. Labarik sira, feto sira, joven no katuas, ha’u la’o de’it iha nia leet. Ha’u halo estimamasaun kuaze mate-isin na’in-200 ne’ebé latan namkari hela iha momentu ne’ebá. Polísia ne’ebé salva ha’u, lori ha’u ba sa’e karreta hosi Polísia BRIMOB no lori ha’u ba Administradór (Bupati Liquiçá) nia uma. Ha’u hamutuk ho ema na’in-30 resin ne’ebé mós hetan kanek todan liu. Ami simu tratamentu saúde urjente hosi infermeira ida iha Administradór (Bupati Liquiçá) nia uma. Depois señor Administradór obriga ami atu tenke hili opsaun Autonomia iha loron eleisaun [konshlta populár] no mós husu ami atu harii bandeira Merah Putih iha uma oin,” nia dehan.

Loos ka lae, nune’e ka la nune’e, ida ne’e mak sasin “lia-loos nian” ne’ebé sobrevivente sira haktuir. Ohin, segunda (06 abríl 2020), Masakre Liquiçá halo ona tinan 21. Iha tinan naruk ne’e nia laran, timoroan sira liuliu sobrevivente sira no Liquiçá nia oan sira, sei labele haluha masakre kruel ne’e iha sira-nia memória.

Tinan bele barak karik ba, memória pasada ida-ne’e sei moris nafatin iha timoroan ida-idak nia fuan.Timoroan ida-idak tenke hamoris memória pasada ne’e hodi halo reflesaun ba akontesimentu ida-ne’e, akontesimentu kruel “Masakre Liquiçá 1999” ne’e. Mai, timoroan hotu tenke konxiente hodi hadomi dame no ida-idak tenke barani hodi hateten “Chega!” ba violénsia.

Jornalista : Cancio Ximenes

Editór       : Agapito dos Santos

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here