DILI, 06 abril 2020 (TATOLI)—Sentru Integradu Jestaun Krize (CIGC, sigla Portugés) liuhosi Koordenadór Forsa Tarefa ligasaun COVID-19, Rui Maria de Araújo, ohin, fó breafing ba jornalista sira kona-ba terminolojia COVID-19 nian no bainhira halo kobertura ka reportajen karik labele kria konfuzaun no halo públiku pániku.

Iha Timor-Leste, nia hatutan, tuir loloos jornalista sira labele uza liafuan “pandemia” maibé kategória loloos ne’e uza liafuan “surtu” COVID-19 tanba foin kazu ida de’it mak hosi “laiha” ba “iha”.

“Iha Timor-Leste, kona-ba COVID-19, tuir loloos jornalista sira labele uza liafuan ‘pandemia’ maibé kategória loloos ne’e uza liafuan ‘surtu’. Tanba, iha Timor-Leste foin kazu ida de’it mak husi ‘laiha’ ba ‘iha’,” dehan Koordenadór Forsa Tarefa ligasaun COVID-19, Rui Maria de Araújo, ba jornalista sira hosi mídia emprime no eletrónika iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla portugés), Dili, segunda ne’e.

Tuir nia, jornalista sira tenke hatene terminolojia jerál kona-ba COVID-19 tanba liafuan COVID-19 hanesan moras nia naran ho ninia abreviasaun (singkatan) husi “Co” mak Corona, “Vi” mak “Virus”, “D” mak “Disease”, no “-19” ne’e tanba kazu ne’e mosu iha tinan 2019.

Nia hatutan, virus ne’ebé halo moras ne’e mosu mak naran “SAR-CoV-2” no “surtu” ne’e signifika katak moras ne’e nunka iha ka iha hela mak kuantidade kiik-oan derepente de’it nia aumenta makaas. Tanba, nia dehan, Timor-Leste nunka iha COVID-19 maibé agora iha kazu ida entaun bolu naran “surtu” tanba hosi “laiha” ba “iha” ne’e naran “surtu”.

Bainhira ema dehan tama ona kategória “epidemia”, nia esplika, mora ne’e habelar barak ona husi munisípiu ida ba seluk no alastra ba fatin dook ona. Se bolu “pandemia”, nia hateten, katak moras ne’e mosu ona iha nasaun barak no la’ós ona nasaun ida de’it tanba ne’e mak COVID-19 ita kategória ba pandemia.

Iha Timor-Leste, nia hateten, iha mós liafuan ne’ebé jornalista sira utiliza mak indíse “propagasaun” ka transmisaun katak kapasidade moras ida, ema ida ne’ebé mak moras hada’et fali moras ne’e ba ema seluk.

“Índise propagasaun COVID-19 ne’e mak peskiza sira ne’ebé mak hala’o ona atu dehan karik ema ida sofre COVID-19 ne’e, nia posibilidade atu transmite moras ne’e hosi ema na’in rua (2) to’o ema na’in tolu (3). Ida-ne’e sientista prepara atu oinsá ema bele hadook-an husi moras,” nia dehan.

Terminolojia seluk, nia esplika, mak liafuan “izolamentu” ne’ebé fahe ba rua mak hanesan “izolamentu profilactico no terapeutico”. Izolamentu profilactico halo atu prevene ema ne’ebé mak moras atu nune’e labele da’et ba ema seluk. Izolamentu terapeutico katak izola ema moras atu halo tratementu ba nia la’ós de’it tanba nia hada’et ba ema seluk maibé mós nia presiza tratamentu.

Nia hateten, terminolojia “kuarentena” ne’e iha dekretu Governu ne’ebé sai hanesan parte medida preventiva. Bainhira ema iha kuarentena ne’e la signifika nia moras. Kuarentena iha tipu rua mak voluntáriu no obrigatóriu. Voluntária katak izola an mesak iha uma no obrigatóriu mak ema ne’ebé mak mai hosi estranjeiru tenke submete ba fatin ne’ebé mak estadu determina ona.

Tuir nia, terminolojia “surtu”, “epidemia” no “pandemia” hotu-hotu iha definisaun kazu ne’e iha kategória boot haat (4) husi Organizasaun Mundial Saúde mak fó sai hanesan “suspeitu”, “provável”, “konfirmadu” no “kontaktu”.

“Suspeitu” ne’e iha situasaun atuál. Agora ita iha kontensaun alargada entaun “suspeitu” mak ema sira ne’ebé fila hosi nasaun afetadu sira. Ema ne’ebé iha kontaktu ho ema pozitivu entaun ema ne’e tama ona ba “suspeitu”.

“Ita uza kategória provável ema suspeitu hotu halo análiza laboratóriu ona maibé rezultadu seidauk mai, ida-ne’e ita hanaran provável. Tanba, ita seidauk hatene nia pozitivu ka negativu. Konfirmadu katak pozitivu. Ita atu hatene katak nia konfirmadu ka la’e, análiza ne’ebé mak halo naran PCR,” nia dehan.

Nia esplika, sosiedade iha regra “distansiamentu fíziku” mak mínimu metru ida entre ema ida ho ema seluk no “distansiamentu sosiál” mak ema kaer liman, hakoak malu no rei malu.

Nia esplika, terminolojia “Ijiéne pesoál” no “protesaun pesoál” nia grau la hanesan tanba “ijiéne pesoál” importante hodi fase liman loro-loron ho sabaun maibé ba “protesaun pesoál” ba ema baibain ho profisionál saúde la hanesan.

Normalmente, nia dehan, ba profissionál saúde presiza iha máskara no luvas tanba “protesaun pesoál” mak ema ne’ebé mak kontaktu direta ho pasiente tenke uza ekipamentu protesaun individuál.

Jornalsita : Osória Marques

Editór      : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here