Katuas lia-na’in sira hosi uma-lisan haat (4) hanesan, Luanari, Manutelolau, Wenunuk ho Buimanuk hosi Aldeia Wenunuk, Suku Wenunuk, Postu Administrativu Metinaro, Munisípiu Dili, hala’o serimónia rituál duni sai pandemia Coronavirus ka COVID-19 hksi Timor-Leste. Imajen/Eugénio Pereira

DILI, 02 abríl 2020 (TATOLI)—Diretór Jerál Arte no Kultura, Manuel Ximenes Smith hateten, timoroan tenke sente katak nasaun Timor-Leste ne’e sira-nian entaun sira iha direitu no devér tomak atu kontribui hodi lebele minimiza rituál ne’ebé lia-na’in sira halo atu hasees timoroan sira hosi pesti COVID-19 ne’e.

“Ita hanesan timoroan ne’ebé iha matenek no koñesimentu di’ak, tenke salva guarda no proteje valór obra rituál ne’ebé ita-nia bei-ala sira husik hela. Ita labele halo diskriminasaun no labele minimiza. Tanba ita aprende ona buat seluk, ezemplu foin aprende adora Maromak Jesus, katak lia-nain sira ne’ebé halo rituál ne’e adora fali fatuk no ai ne’e, sala ona,” dehan Manuel Ximenes Smith ba Agência TATOLI iha nia knaar fatin, Avenida Porrtugal, Dili, kinta ne’e.

Nasaun ida forte, nia hatutan, tenke iha identidade ne’ebé kaer matin ba komunidade mak naran kultura. Tanba lia-nain sira ne’ebé mak halo rituál mós saran ba “Leten Aas Ba” ka saran ba “Maromak”.

Diretór Jerál Arte no Kultura, Manuel Ximenes Smith. Imajen: Nelia Fernandes

“Kestaun ema fiar ka la fiar ne’e, ema ida-idak ninian. Tanba, komunidade tomak iha Timor %100 mak fiar ba kultura, tanba ita la halo separasaun entre kriatura ho Maromak. Maibé, serimónia rituál ne’e mosu tanba inisiativa hosi komunidade no lia-nain sira katak esperiénsia barak funu iha tinan 24 nia laran, sira mós sempre halo rituál ne’e. Katak, manu aten ne’e di’ak ka ladi’ak no ida dalan ka lae, mak bele atinje ukun rasik-an ne’e,” nia esplika.

Tuir nia, durante tinan barak funu hasoru okupasaun Indonézia, rituál ida-ne’e sai ona nu’udar “Fiar” ne’ebé mak timoroan sira hahii no hanai. Antes Portugés sira lori tama relijiaun ne’e mai Timor-Leste, bei-ala sira “Fiar” ona fatuk-ai nu’udar maneira ida hodi adora Nai Maromak.

“Fiar ida ba fatuk-ai ne’e toman ida. Tanba iha momentu ne’ebá laiha igreja. Entaun, kriatura ne’ebé mak halo alias fatuk-ai ne’e mak lori fatin hodi satan sira-nia moris. Nune’e, to’o ohin loron komunidade nafatin fiar kultura. Bainhira misionáriu tama ona mai Timor mak foin lori relijiaun Katólika ka lori Jesus mai. Ita hatene avó sira uluk la hatene hakerek no lee. Sira fiar uluk mak fatuk-ai depois mak fiar relijiaun Katólika,” nia esplika.

Nia fó hanoin, nasaun dezenvolvidu ne’ebé ukun an tinan barak de’it hakarak buka tuir sira-nia abut no hún maihusi ne’ebé, tansá mak timoroan ne’ebé foin ukun an ne’e hahú minimiza ona ninia kultura rasik no haluha tiha ona ninia hún no abut.

Notísia Relevante: Governu Halo Rituál Proteje TL Hosi COVID-19

Jornalista : Osória Marques

Editór       : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here