Lia na’in sira husi Carceto Motain, Bidau Manu Mata, Camea Ramlala no Lacoto Rumbia Caicoli halo serimónia ritual. . Imajen/Eugénio Pereira

DILI, 02 Abríl 2020 (TATOLI)–Lia-Nain Eugénio Sarmento hateten bei-ala no eroi sira-nia espíritu sei satan pandemia COVID-19 no rituál ne’ebé lia-nain sira halo ne’e sei proteje povu Timor-Leste.

“Ha’u fiar katak ita-nia bei-ala no eroi sira-nia espíritu sei satan ita hosi pandemia COVID-19 ne’e. Rituál ne’ebé mak lia-na’in sira hala’o iha Timor-Leste ne’e, sei proteje mós ita hosi moras aat ne’e,” dehan Lia-Nain, Eugénio Sarmento, ba Agência TATOLI liuhosi entrevista iha nia knaar fatin, Sekretária Estadu Arte no Kultura (SEAK), Avenida Portugal, Dili, kinta ne’e.

Nia hatutan, lia-nain sira ne’ebé durante ne’e halo rituál atu satan pandemia COVID-19 ne’e hodi valoriza Timor-Leste nia kultura. Iha rituál ne’e, lia-nain sira la’ós adora ai ka fatuk-lulik maibé adora Maromak no hadomi lulik.

“Ha’u hanoin lia-nain sira ne’ebé halo rituál ne’e adora Maromak la’ós adora lulik. Lia-nain sira hadomi lulik, ne’e mak loos. Kona-ba adora, sira adora Maromak mesak ida de’it no sira valoriza de’it buat ne’ebé bei-ala sira husik hela ba ita. Tanba, hosi ne’e mak kesi ita no hatudu katak ita iha performa ida-ne’ebé diferensa ho nasaun sira seluk iha mundu ne’e,” nia esplika.

Iha timoroan balun ne’ebé kestiona katak ho rituál ne’e lia-nain sira adora fali ai no fatuk lulik, nia hatán, lia-na’in sira loloos ne’e adora mak Maromak hodi valoriza de’it aktu sira ne’ebé bei-ala sira halo antes, tanba ida-ne’e hanesan instrumentu ida.

Lia na’in Eugénio Sarmento. Imajen Tatoli/Osória Marques.

“Bainhira ita haree iha ema balu kontra dehan katak kuandu ita adora sasán lulik sira-ne’e sala, ne’e loos. Maibé, ha’u haree la iha lia-nain ida mak adora ba lulik. Ita halo serimónia kulturál, ita husu avó sira hodi harohan da’et ba Maromak atu proteje ita. Maneira husu ne’e mak la hanesan. Tanba ne’e mak ema la komprende lala’ok kultura ne’e mak dehan sala hodi kestiona ne’e,” nia haktuir.

Lia-nain ne’e subliña, serimónia rituál ne’e objetivu atu satan timoroan hotu hosi pandemia COVID-19 tanba liuhosi rituál ida-ne’e mak Maromak fó biban ba timoroan sira atu rekonsilia filafali ho valór kulturál sira ne’ebé iha relasaun entre ema ho Maromak.

Nia fiar katak, liuhosi rituál sira ne’ebé lia-nain sira halo ne’e, ema hotu-hotu iha rai ida-ne’e sei proteje no sei la fó moras ba povu Timor-Leste.

“Ha’u hanoin katak liu hosi rituál ne’e sei proteje no sei la fó moras barak ba ita. Tanba ita-nia rai sei menus kompara ho nasaun sira seluk. Ha’u fiar, moras COVID-19 sei la afeta ba ita atu hamate ema. Tanba, ita halo ona rituál hodi taka,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia husu ba Governu atu iha situsaun hanesan ne’e labele valoriza de’it eroi sira ne’ebé mate husi 1975 to’o 1999, maibé valoriza mós eroi sira ne’ebé mate antes funu 1975.

“Ba ha’u problema mak oinsá valoriza ita-nia eroi sira hotu. Iha kontekstu ida-ne’e, valoriza la’ôs ba de’it eroi ne’ebé mate iha tinan 24 nia laran ne’e. Maibé, voloriza mós ita-nia bispu, padre sira ne’ebé halo kompromisu hala’o Maromak nia evanjellu, hodi harii eskola hanorin ema sai matenek hodi Timor ukun rasik-an. Klaru, ha’u rasik fiar, moras ne’e sei la fó perigu ba ita,” nia dehan.

Notísia Relevante: Timoroan Labele Minimiza Rituál Satan COVID-19

Jornalista : Osória Marques

Editór       : Cancio Ximenes

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here