Diretora Interina Fundasaun ALOLA, Maria Imaculada Guterres,Imajen/Felicidade Ximenes

DILI,04 fevereiru 2020 (TATOLI)-Fundasaun Alola liuhusi programa HALIKU (Ha’u Hili Kura) komemora loron mundiál kankru ba dala XII, liuliu kankru susun ho tema Ha’u nu’udar Apoiante no Ha’u Hakarak Halo Mudansa, hodi habelar informasaun ba inan-feton sira hodi hasa’e koñesimentu kona-ba sinál kankru nian, iha edifísiu Fundasaun Alola, Mascarenhas, Dili, ohin.

“Ami mós haree liubá komunidade sira liuliu inan feton sira no juventude sira tanba ita haree kazu ne’ebé mak mosu iha Ospitál Nasionál Guido Valadares hatudu katak la’ós inan sira idade 40 ba leten maibé ba foinsa’e sira ho idade reprodutivu hela,” informa Diretora Interina Fundasaun Alola, Maria Imaculada Guterres, ba Agência TATOLI.

Ezekutiva ne’e haktuir, bainhira vítima sira to’o iha sentru saúde dala barak liu sira-nia moras ka problema ne’e avansadu ona katak komesa da’et ona no moras, nia abut ne’e komesa da’et ona ba isin  sira seluk entaun ita hatene ema nia kualidade moris ne’e komesa menus ona.

“Entaun ita presiza garantia ema nia vida presiza ba lalais fasilidade saúde hodi detekta para hatene sira nia isin ne’e iha sinál ruma ka lae,” diretora ne’e dehan.

Nia esplika, fatór sira ne’ebé mak kontribui ba moras kankru ne’e mak fatór jenétika, estilu vida hanesan baruk halo ezersísiu, konsumu alkool no mós gosta han hahan sira ne’ebé mak mina.

Nune’e mós, inan sira ne’ebé mak la fó susu oan iha mós risku boot atu hetan moras kankru susun ne’e. Inklui, inan sira ne’ebé mak la ko’us ona, posibilidade mós hetan risku ba moras ne’e.

Tanba ne’e, Diretora Interina, Maria Imaculada Guterres sujere, liuliu ba feto foinsa’e sira katak: “Bainhira menstruasaun ramata bele halo ezaminasaun fízika  rasik ba susun no sira bele haree rasik no koko liman fuan ezamina neineik to’o iha kalilin okos hodi haree katak parte susun to’o kalilin la mosu hanesan  kafuak, bubu, katar no bainhira susun-matan iha raan ruma ne’e mos hanesan sinál ida  bainhira atu salva vida,  mosu sinál hanesan ne’e di’ak liu deteta sedu”.

Kombate moras kankru susun, nia informa, tenke halo ezersísiu loroloron, han ai-han ne’ebé mak saudável no tenke hadook aan husi fuma.

“Ha’u hakarak hato’o mensajen ba inan-feton sira katak bainhira hetan ona sinál kankru ruma iha susun keta moe tenki hakbesik aan lalais ba sentru saúde no ita-nia médiku sira iha ne’ebá prontu atu detesaun sedu ba ita no garantia salva ita-nia vida. Labele ba matan dook no ai-moruk tradisionál tanba ida ne’e la garantia atu  salva ita-nia vida”.

Iha fatin hanesan, Sobrevivente ba moras kankru, Irma Anzelita Gomes FMA haktuir, foufoun  hetan moras ne’e iha tinan-2012 nia sente moras iha parte susun nian iha kabaas, iha kotuk laran depois halo ain-sin, liman-ain no nia lahatene katak ida ne’e moras kankru.

Irma Angelita Gomes FMA, Imajen/Felicidade Ximenes

“Maibé momentu ne’ebá ha’u mós halo atividade ida husi Dioseze Dili nian no ikus moras maka’as no raan sai husi susu-matan depois ha’u ba leno katak ida ne’e kankru. Depois iha loron ne’e kedas ba halo tratamentu iha Jakarta depois médiku sira dehan halo operasaun tanba iha ona abut entaun médiku sira deside katak halo operasaun”.

Nune’e, nia mós husu ba foinsa’e sira katak se moras hanesan ne’e labele ta’uk no labele moe hodi hakbesik aan  ba doutór sira hodi prevene sedu tanba moras ida ne’e mós hetan risku mate nian tanba ne’e mak atu prevene lalais tenke ba iha fasilidade saúde sedu.

“Ha’u husu ba inan feton sira hetan moras kankru susun karik labele ta’uk labele ba matandook no labele tau ai-moruk tradisionál maibé ba liu médiku  sira hodi halo tratamentu sedu”.

Partisipa iha selebrasaun loron mundiál kankru ne’e mak Prezidente Komisaun Kankru Susun iha Timor-Leste no mós Uniaun Eskutériu Nasionál Timor-Leste.

Jornalista     : Felicidade Ximenes

Editór           : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here