Tais Timor Husi Municipio Manufahi. Imajen/TATOLI

DILI, 27 janeiru 2020 (TATOLI)- Diretór Jerál Arte no Kultura (SEAK), Manuel Ximenes Smith informa, SEAK ohin tun ba hala’o forúm konsultativu kona-ba “Tais” ho lia-na’in sira iha munisípiu kona-ba nomeasaun “Tais” ba UNESCO nu’udar Patrimóniu Kulturál Imateriál Timor-Leste nian iha mundu.

“Iha fórum konsultativu ne’e, hanoin atu konsulta kona-ba Tais ho lia na’in sira no mós soru na’in sira ne’ebé mai husi munisipiu. Maibé, ita haree katak ekipa ne’e mós presiza tun fila fali ba iha Munisipiu Ermera, Bobonaro, Ainaro, Covalima, Manatuto, Viqueque, Baucau no Lautem,” Diretór Jerál Arte no Kultura, Manuel Ximenes Smith, ba Agência TATOLI iha nia kna’ar fatin, Avenida Portugal, Praia dos Coqueiros, ohin.

Objetivu halo konsultasaun  ne’e, nia esplika, atu husu konsientimentu husi soru-na’in, lia-na’in, xefe suku no xefe aldeia sira-nia kontribuisaun kona-ba nomeasaun Tais, hodi hetan rekoñesementu UNESCO nu’udar Patrimóniu Kulturál Imateriál Timor-Leste nia iha mundu.

Nia informa, ekipa ne’e tun kompostu husi grupu ha’at ne’ebé ekipa primeiru sei tun ba iha Atsabe no Bobonaro. Ekipa daruak sei ba Suai ho Ainaro, ekipa datoluk sei tun ba Laklubar no Viqueque no ekipa dahaat nian sei tun ba Quelicai, Watu-Carbau no Lospalos.

Ekipa hirak ne’e, nia informa, sei ba serbisu hamutuk ho komunidade sira hodi haree kona-ba konsientimentu ba prosesu nomeasaun tais ne’ebé sei hala’o iha 31 marsu 2020 sei haruka ba UNESCO iha Paris atu hetan dalan ba rekoñesimentu nu’udar Patrimóniu Kulturál Imateriál Timor-Leste ninian.

Tan ne’e, nia dehan, Tais ne’ebé Timor-Leste atu nomeia ne’e sei tau nia tópiku “Tais” de’it.

“Ita la hatete tais ne’e reprezenta husi munisípiu ne’ebé maibé tau tais de’it. Maibé ita sei akomula nafatin, sei foti nafatin, sei kolekta nafatin, ita-nia soru na’in sira husi munisipiu atu bele ko’alia ho sira para sira bele komprende kona-ba prosesu nomeasaun ida ne’e,” nia haktuir.

Nia reforsa, Tais ne’ebé Timor-Leste atu nomeia ne’e sei reprezenta tais Timor hotu-hotu, la reprezenta tais husi munisípiu ida de’it para labele hamosu kestaun dezentendimentu katak Governu nomeia de’it tais husi munisipiu ne’ebá no munisípiu seluk ne’e lae.

Kritéria nomeasaun tais, nia esplika, primeiru haree kona-ba klasifikasaun tais ne’ebe hakarak ka lakohi foti tais ne’ebé ho nia valor kultural ne’e aas.

Kriteria ida seluk, nia hateten, foti tais ho karater ne’ebé tuir munisípiu nian hanesan foti tais husi tais Lospalos, Viqueque, Baucau no tais Dili-Atauro. Tais sira ne’e laduun iha influensiadu to’o iha munisipiu sira seluk entaun tais ne’e tuir karater ema munisipiu nian rasik.

“Maske tasi ne’e ema bele lori ba mai maibé to’o tempu rituál tradisionál ruma ema ladun utiliza, utiliza bainhira ema ne’ebé na’in ba tais ne’e duni, ne’e mak ita foti karater tuir termu linguístika ka dialetu,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia haktuir, ekipa sei tun hotu kedas ba iha munisípiu tanba  serbisu ne’e tempu badak loos ona. Entaun, nia dehan, presiza aselera uitoan para to’o iha fulan marsu ne’e, ekipa sira ne’e iha ona nomeiasaun tais hodi reprezenta Timor-Leste.

“Ita presiza halo lalais uitoan atu nune’e ekipa ne’e, iha fulan marsu ita prepara ona lista nomeasaun hodi bele prepara dokumentu fulan marsu ita aranka. Tanba, normalmente ita-nia dokumentu ba dala ruma iha fallansu balun sira sei haruka fila fali mai ita hadi’a. Presiza ita haruka 31 marsu maibé inisiu fulan marsu ita aranka ona,” nia informa.

Entretantu, nia informa, ekipa Komisaun Nasionál Patrimóniu Kulturál ne’ebé estabele iha 23 Abril 2019 liu ba ne’e, seida’uk finaliza serbisu no realiza mós fórum konsultativu ne’ebé hala’o iha fulan dezembru tinan kotuk ba.

Notísia relevante:2020, TL Haruka Tais Ba UNESCO Hetan Rekoñesimentu Sai Patrimóniu Kulturál No Materiál

Jornalista  : Nelia Fernandes

Editór         : Rafy Belo