Largo de Lecidere. Imajen: Mapio Net

Iha konsiénsia ba!, karik ita mai han hahan hanesan kotak, ka bee ne’ebé ho akua, ita konsiénsia tau iha nia fatin (lixeiru) tanba, ita atu minimiza moras, inklui ita haree sidade-nia furak labele nakonu ho fo’er lixu. Ita lakohi atu hamoos, hadomi jardin rasik mas halo fo’er, fó impaktu la’ós ba ita de’it maibé ema estranjeiru mós. Dala ruma atu haree de’it mós dala ruma la furak iha sira-nia matan, atu bele atrai turista sira mai vizitaTimór.

DILI, 25 janeiru 2020 (TATOLI)-Iha lorokra’ik ne’e, besik tuku tolu Oras Timor-Leste (OTL), kalohan metan falun metin loromatan. Abu-abu mós nafatin haku’ak metin lalehan azul. Bee turuk lalehan rihun-rahun kari tuun mai rai foin mak lakon ida ba ida. Ai-tahan sira iha-nia sanak, ai-funan sira iha nia hun, be turuk sira belit matmatak habakon sai fresku iha lorokra’ik malirin ne’e.

Fila husi uma, ha’u ba “kasa” lia-na’in sira (fontes) hodi rona sira lian, rona sira-nia hanoin, nu’udar knaar ha’u hala’o nanis (jornalista) hodi hato’o informasaun. Liuhusi luron boot, avenida Direitus Umanus nian, Lecidere, teki-tekir fuan ne’e fekit. Matan mós hakarak. Hakarak tuun liu minutu balun iha jardin Largo Lecidere ne’e hodi kaer toman lalatak fresku nian.

Foin para ha’u-nia motor iha luron-boot ne’e nia ninin. Matan fuan ruan ne’e ka’it kona kriatura (ema) na’in rua tuur la dook malu romántiku. La’ós estrañu maibé úniku. Basá, sira rua mesak defisiente matan. Ha’u kuriozu liután.

Nu’udar jornalista, ha’u hasai daudauk ha’u-nia gravasaun. La haluha mós hasai ha’u nota no lapizeira, hodi buka koñese kle’an liután mundu “kriatura” rua ne’e nian. Ha’u fuan tuku hirus-matan ne’e. Tuktak! Tuktak!
“Boa tarde” ha’u hasee.
“Ah, boa tarde mós mana,” sira rua hatan no ho oin mai ha’u ho neon nakonu.
“Di’ak ka lae?” ha’u husu tan ho kuriozidade.

Ho dada-lia badak ne’e. Mosu sentimentu belun ida husi ami-nia komunikasaun ne’e. Ha’u mós la hanoin tan buat seluk iha kakutak. La hakarak tan buat seluk husi sentimentu ne’e nia hakarak. Ha’u kurioza liután hakarak deskobre “kriatura” Maromak be kria tuir nia illas ne’e ne’e nia moris. Laloran tasi-ibun Lecidere ne’e, baku ba mai nafatin hasee rai-henek mutin. Anin lorokra’ik ne’e mós sai fresku liután.

“Ha’u bele dada-lia liután, ho maun no mana?” ha’u husu tan.
“Bele” sira rua hatan ho lian ida. Maske nune’e, sira rua duun ba malu, atu se mak bele ko’alia.

Sira rua haksesuk malu lalais de’it, ikus mai mana fó fiar ba maun hodi ko’alia enkuantu mana buti ekraun telefone kontinua; husi aplikasaun ida ba aplikasaun seluk, husi tekladu ida ba tekladu seluk la para.

“Deskulpa dala ida tan ba maun ho mana, karik ha’u ofende sentimentu” ha’u husi deskulpa tan dala ida antes.
“Di’ak hela mana” maun ne’e hatan.
“Ok. Obrigadu” ha’u hatan hikas.

Agora maun ne’e mak sai ona ha’u-nia fontes loloos, akompaña husi mana, nu’udar nia kaben. Tanba ne’e, molok kontinua, ha’u introdús ha’u-nia aan no ha’u-nia profisaun (jornalista) ba sira rua. Ha’u hahú daudauk ha’u-nia lia mahusuk (pergunta) dahuluk:
“Entaun, bele esplika mai ha’u, mana ho mana tuur iha ne’e iha objetivu ruma?” ha’u husu.
“Tuur iha jardin ne’e tanba jardin hanesan fatin fresku, tuur hola anin no mós halo atividade reflesaun,” maun ne’e hatan ha’u-nia pergunta.

Movimentu iha Jardin Largo Lecidere ne’e rame tebes. Feto no mane. Ki’ik no boot. La’o ba mai nune’e mós halo jinástika. Anin huu maus, ai-tahan sira liki aan, Largo sai fresku liután. Ha’u-nia pergunta nafatin dedika ba maun, ne’ebé sai ona ha’u-nia fontes ne’e. Nia mós kontinua hatan no esplika mai ha’u:

“Iha jardin Largo Lecidere ne’e, kuandu hahú halo konstrusaun, inísiu hetan inaugurasaun, ita sente ita-nia jardin ne’ebé fresku, ema hotu gosta; dada ema turista sira gosta mai atu tuur halo atividade reflesaun ruma, inklui estudante. Ita hatene katak estudante sira barak uluk sempre mai tuur, dala ruma iha rede internet bele asesu di’ak tebes”.

“Iha Jardin Largo Lecidere ne’e fresku tebes atu hola anin (refreshing) no halo reflesaun?” mosu tan lia mahusuk ida ba ha’u-nia fontes “úniku” iha lorokra’ik kmanek ne’e.

“Direitamente ha’u labele haree. Maibé, husi ninia fresku (sejuk) ita sente anin fresku la iha, tanba nakonu ho fo’er (lixu),” nia hatan ho neon susar.

Entre laran nakraik no esperansa. Ha’u mout daudaun iha kle’an mundu “kriatura” rua ne’e nian. Ha’u mós foti oin hateke ba loos, husi orizonte tasi azul be nahe aan, matan haree kois mós laloran lulun aan ba mai iha bee mer ne’e nia debun. Illa Ataúru hamriik kmanek nu’udar Nai-lou eh liurai feto kmo’ok ida (rainha); hatais vestidu azul, tutur koroa mutin (kalohan), hamriik nonok. Abu-abu metan haku’ak metin nafatin lalehan azul be nia roman nu’udar osan-mutin eh diamante. Ha’u-nia fontes nafatin haklaken nia laran susar sira mai ha’u:
“Ita horon nia iis hahú husi li’ur to’o iha sanitasaun ou hariis fatin”.

Nune’e, maun ne’e fó hanoin ba ita hotu katak bainhira ita uza jardin públiku ka fatin públiku sira ita tenke iha konsiénsia atu labele soe no lekar fo’e sira namkari lemorai, hodi nia impaktu bele dikin no nani buras, ba ita ema sira-nia saúde.

“Iha konsiénsia ba!, karik ita mai han hahan hanesan kotak, ka bee ne’ebé ho akua, ita konsiénsia tau iha nia fatin (lixeiru) tanba, ita atu minimiza moras, inklui ita haree sidade-nia furak labele nakonu ho fo’er lixu. Ita lakohi atu hamoos, hadomi jardin rasik mas halo fo’er, fó impaktu la’ós ba ita de’it maibé ema estranjeiru mós. Dala ruma atu haree de’it mós dala ruma la furak iha sira-nia matan, atu bele atrai turista sira mai vizita Timór”.

Anin lorokra’ik maus ne’e hamaus liután ha’u neon no klamar. Iha lalehan nia didin lolon, ha’u matan kamat kona tan roman ki’ik sira sona borus kalohan ho maña-maña. Roman ki’ik sira ne’e mós leno haborus kalohan ho sira kbiit no hakores lalehan nu’udar osan-mean lakan nabilan be nabilan. Iha parte loromonu (oeste), ponte Kais nia sorin, besik Farol, roman osan-mean ne’e nabeen hafutar we tasi nian hodi sai furak no furak liután iha matan.

Nafatin kaer-metin ha’u-nia gravasaun hodi grava ha’u-nia fontes nia lian, knananuk no melodia anin tasi, halo ha’u la kolen. Rai-henek mutin sira toba nonok. Ai-tahan sira be buras baku ba mai tuir ritmu anin nia hananu, fó leet tan segundu no minutu balun hateke hetan estatua Cristo Rei iha inur Fatukama.

Cristo Rei be hamriik aas lian laek iha inur Fatukama nia tutun, hiit liman rua fó bensaun ba rai, tasi no lalehan. Roman mihis osan-mean loromatan ladauk nabeen. Ha’u iha tan pergunta ba ha’u-nia fontes ho nia kaben, be tuur iha kadeira semente be fui no kuda metin iha rai-tetuk ne’e nia hirus-matan leten, besik mós estrada ibun-fatin sira be, vendedór nuu sira fa’an sira-nia nuu laloir, buka sorte, hatutan moris ne’e, nune’e:

“Nu’udar sidadaun, saida mak ita bele halo hodi asegura Jardin sira, liuliu iha Largo Lecidere ne’e?”
“Ha’u hanoin ita la presiza ezije ba governu atu kria kondisaun. Kondisaun hanesan ne’e ona, primeiru ita mak iha konsiénsia rasik, se ita ko’alia ba governu, governu iha comitment (kompromísu) ona, kria ona fatin jardin hanesan ne’e para fó furak ba sidade Dili rasik, ita rasik mak lakohi kuidadu ho didi’ak,” nia fó hanoin.

Hakotu dada-lia ne’e, ha’u hato’o obrigadu ba ha’u-nia fontes be prontu ko’alia ho ha’u iha minutu balun nia laran. Nune’e ha’u mós buka hatene nia identidade hodi husu:

“Deskulpa, maun nia naran saida?”

“Martinho Guterres” nia hatan.
La haluha, ha’u mós husu nia kaben nian naran. “Mana nia naran?”. “Lusy” Martinho nia kaben hatan simples de’it.

Husi dada-lia ne’e, mosu amizade “espontanea” ida be folin. Nia kaben fó mós nia númeru kontaktu no hatudu mós sira-nia fuan domin na’in haat-mesak mane, be nia retratu rai iha album telefone nian mai ha’u ho sentidu amizade ida be kle’an. Lalatak husi domin defisiente matan kriatura rua ne’e nian be halibur iha memória telefone ne’e homan ho figura perfeitu (oan sira), nu’udar kriatura normál sira seluk. Iha ha’u-nia hanoin, ha’u imajina: “Maromak ne’e nia domin boot tebes duni”. Ikus liu, ami kumprimenta no fahe malu.

Ha’u hamriik no hakat la to’o metru lubun, ha’u hetan tan joven mane ida. Ha’u la’o neik ba neik, ain-tuban loos no karuk la’o troka malu iha idaidaik nia hakat ba hanawa (fatin destinasaun) ba entrevista hodi hakle’an liután ha’u-nia notísia sira, ba loron ohin. Joven ne’e nia naran, Salvador da Costa, nu’udar estudante finalista Komunikasaun Sosiál, UNTL (Universidade Nacional Timor Lorosa’e) ida.

Nia hateten ba ha’u, iha ha’u-nia entrevista nune’e, jardin hanesan fatin públiku ida, fatin pasear, fatin pasa tempu uitoan ho família no kolega sira.

“Ha’u pesoál tanba mesak, ha’u tuur iha jardin atu pasa tempu uitoan hodi hemu nuu-been. Bele hatene informasaun oan ruma, haree mós oinsá mudansa iha jardin nian. Importante husi jardin ne’e oinsá atu divertimentu, hanesan mós halo reflesaun ida ba ita-nia aan rasik,” dehan estudante ne’e, ohin.

“Durante loron tomak ema hotu okupadu ho serbisu, entaun ninia ulun ne’e nakonu ho problema, entaun nia mai jardin ne’e hodi livre husi problema. Entaun, liuhusi haree ambiente sira hanesan ai-horis sira iha jardin ne’e, ai-fuan sira ema la’o ba mai ida ne’e mós hanesan parte ida husi jardin ne’e, para oinsa ema bele uja jardin ne’e no atu pasa restu uitoan balun ne’ebé gasta ona ninia enerjia iha fatin serbisu nian mai iha ne’e para halo reflesaun ruma ba nia aan,” estudante UNTL ne’e haklaken.

Estudante Salvador da Costa akresenta, jardin ne’e bainhira ema seidauk utiliza ne’e moos maibé depois ema vizita fo’er sira lekar namkari. “Ita-nia atitude atu soe lixu ne’e mak seidauk tuir regulamentu ne’e”.

Dada-lia (entrevista) hela, teki-tekir, lalehan kari tuun hikas bee lalehan ida por ida; suviska, rega hikas ai-horis no balada sira, hodi haraik matak malirin hodi halo moris sai moris liután iha illa ne’e nia kadunan, iha rai-boot sira be hale’u hanesan Austrália no Indonézia.

Iha dalan boot motor sira halai ho velosidade, ema sira iha fatin ne’’e komesa book aan ida ba ida hodi hamahan sira-nia aan lorokraik ne’e. Estudante Salvador nafatin esplika mai ha’u katak jardin depois harii, haree iha progresu bo’ot ida; primeiru bainhira vendedór sira sei fa’an hela iha estrada ne’ebá, lorloron parte jestaun merkadu nian mai duni beibeik, hadau sira-nia sasan, to’o ikus ne’e la rezolve problema, entaun jestaun merkadu hamutuk ho negosiante iha ne’e sira komesa halo fali akordu ida, entaun sira fa’an fali, maibé jestaun merkadu mak mai hatudu fatin ba sira fasilita fali subrina oan ba sira para organiza duni sira.

Husi étapa ida sira muda husi estrada ninin mai iha laran ne’e progresu ida, oinsá ba futuru hanoin ona jestaun merkadu oinsá para bele halo manutensaun de’it no oinsá organiza, tuir nia, fatin Jardin Largo Lecidere presiza mós halo uma hanesan mós negosiante sira ne’ebé fa’an ai-fuan iha Lita Store.

“Ita-nia sosiedade no inan-aman sira ne’ebé fa’an sasan iha ne’e, organiza sira halo uma ba sira, tuir ha’u ni’an hanoin di’ak liu halo uma ba sira, hanesan negosiante sira ne’ebé faan ai-fuan iha Lita Store nia oin. se jardin Largo nia mak halo hanesan uma iha Lita Store nian hanoin ne’e kapás uitoan,” konsidera estudante komunikasaun sosiál ne’e.

Entrevista hotu. Ha’u fila hikas ba ha’u-nia knaar fatin, iha Travesa Sergio Vierra de Melo, Farol, Dili, ho ha’u-nia motor, to’o oras fila hikas uma, halibur hikas enerjia foun ba loron aban no seluk be tuir mai iha semana ne’e, fulan ne’e no tinan ne’e.

Jornalista : Nelia Fernandes
Editór       : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here