Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Angelina Lopez Sarmento. Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

DILI, 15 janeiru 2020 (TATOLI)—Fiskalizasaun hosi Parlamentu Nasionál (PN) kona-ba rezultadu ezekusaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2019 besik ideál.

“Ita bele dehan ezekusaun orsamentu 2019 nian besik ideál, la presiza %84 to’o %95. Ita bele dehan ideál tanba projetu balun kategoria projetu naun-finansiadu ne’ebé la konsege ezekuta. Projetu naun-finansiadu ne’e katak projetu sira ne’ebé la’o hela to’o tinan nia rohan (fim do ano), ita-nia sistema taka ona maka kompañia sira foin aprezenta sira-nia pedidu pagamentu. Entaun, projetu sira-ne’e ita bele tau hela osan ba mós ita labele selu iha tempu agora. Ita hein to’o orsamentu foun, prevee ona nu’udar reapropriasaun, iha ne’e mak ita foin halo pagamentu”, Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Deputada Maria Angelina Lopez Sarmento, ko’alia iha Parlamentu Nasionál, kuarta ne’e.

Deputada PLP ne’e ko’alia asuntu ne’e relasiona ho ezekusaun orsamentu 2019 Governu ezekuta pursentu 84, maibé pursentu 16 mak la konsege ezekuta.

“Entaun, dalaruma pagamentu projetu sira-ne’e inklui projetu 143 ne’ebé iha problema nia laran.  Ida-ne’e mak %16 seidauk ezekuta tanba reflete hotu situasaun sira hanesan ne’e”, nia esklarese.

Informasaun ne’ebé deputadu ne’e asesu hosi Ministériu Obra Públika, projetu 143 ne’e projetu 98 maka iha ona kontratu, 44 maka seidauk iha kontratu. Hosi 44 projetu ne’ebé iha, ida mak halo amandamentu ba kontratu.

“Ne’e mak ami husu pergunta, se projetu 45 ne’e seidauk iha kontratu, maibé iha ida mak ita-boot sira halo ona amandamentu ne’e signifika saida. Halo amandamentu ne’e tenke bazeia ba kontratu ida, maibé ida halo ona amandamentu ne’e ba ami laiha lójika”, Maria Angelina haktuir.

Hosi parte Vise-Ministru Obra Públika, Nicolau Belo no Ministra Finansa en Ezersísiu, Sara Lobo Brites esplika ba reprezentante povu sira katak projetu 44 hosi 143 ne’e embora laiha kontratu maibé maioria hosi projetu sira-ne’e sei prosesu hela—balun %25, balun %30 no balun %50.

Tanba, oras ne’e, Governu halo hela avaliasaun oinsá haree projetu sira-ne’e iha duni kualidade, prenxe duni rekezitu lei aprovizionamentu nian sira bele buka dalan oinsá atu solusiona projetu 44 ne’ebé laiha kontratu ne’e.

“Ha’u hanoin ida-ne’e %16 ne’e talvez inklui mós 44 projetu ne’ebé seidauk iha kontratu no seidauk halo pagamentu, nein pursentu ruma ba kompañia sira-ne’e”, deputada Maria Angelina tenik.

Nia konsidera ida-ne’e normál tanba prosesu sira-ne’e la’o inklui Parlamentu tau prioridade hodi halo Inkéritu Parlamentár ba projetu 143 ne’e, maibé la aprova iha plenária, tan ne’e mak sei dada-malu hela.

“Ha’u hanoin %16 ne’e maizumenus se ita ezekuta ona %84, bele tama kategoria ideál ona no kaer mós ba proposta foun 2020 nian ne’ebé re-submete ne’e ha’u hanoin Parlamentu bele simu. Maizumenus ita bele komprende katak ho mudansa no dinámika ne’ebé mak la’o, Parlamentu sei bele hola pozisaun ida atu fó ninia votu konfiansa ba Governu ida-ne’e atu-bele aprova nia orsamentu”, deputada ne’e hateten.

Progresu iha Projetu Estrada

Deputada ne’e hatutan, jeralmente rezultadu ezekusaun orsamentu 2019 rekupera uitoan iha kontestu situasaun polítika no ekonómika iha rai-laran hafoin VII Governu.

Tanba, VII Governu estagnadu tiha ona ho polítika rai-laran liuhosi Eleisaun Antesipada, projetu sira la konsege konklui, pagamentu la realiza, kompañia privadu barak iha difikuldade ho osan no osan la sírkula ba kraik.

“Ho aprovasaun orsamentu biliaun $1,4 iha 2019 ne’e ita konsege rekupera neineik. Ita labele dehan %100 ita rekupera kedas maibé ita bele dehan %45 iha mudansa ba povu nia moris—osan komesa sírkula iha kraik, estrada sira komesa di’ak no ita haree povu baibain sira komesa asesu ba sosa karreta, agora ita haree karreta iha Dili laran barak tebes”,” nia haktuir.

Nia fiskaliza área sira ne’ebé Governu halo alargamentu estrada iha ponta-leste, setór súl nian, movimentu transporte públiku komesa di’ak, agora tenta ona osan empréstimu nian ba setór oeste parte loromonu nian.

“Ita bele dehan valór osan ne’ebé ita investe ne’e mai uitoan, maski ita labele dehan klaru persentajen retornu hira mak ita hetan filafali maibé en-jerál públiku bele asesu ba eskola, bele asesu ba klínika, bele asesu ba transporte ba-mai Dili ba munisípiu liuhosi transporte públiku, tanba estrada sira ho kondisaun di’ak. Ida-ne’e mak ita hahú rekupera neineik, la’ós buat hotu-hotu perfeitu ona”, nia katak.

Diskursu Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak ba elaborasaun proposta OJE tinan 2019 nian, tau konsiderasaun ba riin haat ne’ebé define ona iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011 – 2030 nian, ne’ebé inklui mós iha prioridade dezenvolvimentu boot lima nian husi Governu Konstitusionál Daualuk, hanesan dezenvolvimentu infraestrutura sira, dezenvolvimentu kapitál sosiál, dezenvolvimentu ekonomia, konsolidasaun governativa no kombate hasoru korrupsaun.

Bazeia ba dokumentu orsamentál 2019 nian medida prinsipál ne’ebé tuir Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2030 prioritiza estrada no ponte, bee no saneamentu (inklui baleta hodi kontrola inundasaun), eletrisidade, transporte iha tasi no rai-maran no telekomunikasaun.

Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2019 hamutuk biliaun $1,482 inklui empréstimu kompostu hosi saláriu no vensimentu millaun $215,721,344 (%93.6), bens no serbisu millaun $448,377,703 (%82.2), kapitál menór millaun $37,262,758 (%%75), transferénsia públika millaun $362,099,288 (%93.3), kapitál dezenvolvimentu millaun $400,946,587 (%72.9) no despeza kontijénsia millaun $17,592,320 (%70.7).

Tuir relatóriu Komisaun C (Finansa Públika) iha ámbitu debate jeneralidade 2020 nian, fó-sai katak to’o 31 dezembru 2019 liubá pagamentu ba estadu tomak atinje biliaun $1,241 (ezekusaun reál %83.8), enkuantu obrigasaun rejista aproximadamente millaun $66,2 (%4.5). Soma ho despeza pagamentu no kompromisu to’o oras ne’e biliaun $1,307,6 (ezekusaun % 88.2).

Purtantu, hosi totál orsamentui biliaun $1,482 ne’e kompromisu hosi kategória 6 inklui despeza kontijénsia ezekuta ona millaun $41,546,179, obrigasaun millaun $66,198,185, pagamentu millaun 1,241,441,536. Purtantu, saldu hosi orsamentu 2019 hela millaun 132,814,099 (%16). Ezekusaun orsamentu 2019 to’o janeiru 2020 atinje ona pursentu 88.2.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here