Husi rai foho ne’e
Rai foho ne’ebé ita sama ba ne’e
Ita sei halo mosu
Ita sei harii
Ema foun ida
Povu foun ida
(Poezia, Fransisco Borja da Costa)

BOBONARO, 29 dezembru 2019 (TATOLI)—Loromatan dukur. Nia roman namlele no namlaek ba daudaun. Rai nakaras hamosu kór kinur-tasak no mean-matak, hanesan unuk ida be falun netik Foho Ilatlaun Marobo nia tutun. Foho lulik ne’e hamriik monok ho koroa “nakaras” osan-mean nabilan iha nia ulun leten. Koroa ne’e, lakan be lakan.

Bee Manas Marobo. Imajen/António Gonçalves.

Hateke ba Foho Ilatlaun Marobo nia lolon, aihoris sira hamriik liki sanak ho hakmatek. Fatuk sira be hametin ai-horis sira-nia hun no abut sira, hametin Foho Ilatlaun nia hun sai metin. Natureza ne’e mós no hametin ekipa TATOLI,IP na’in 43 nia lalatak sira be hahú monu iha uma lisan Bere-Ubun nia tatis.

Ekipa TATOLI,IP nia lalatak sira sai ida de’it ona ho Uma-Lulik Bere-Ubun no Foho Ilatlaun Marobo nia lalatak. Tanba, hori beiala sira-nia tempu, hili Foho Ilatlaun Marobo mak sai fatin lulik ida ne’ebé tutur netik uma-lulik Lolo-Ubun, Dasi-Ubun no Bere-Ubun.

“Rai Marobo ne’e fahe ba suku tolu tanba uma fukun tolu ne’e la’os keta-ketak maibé sira ne’e inan ida no aman ida. Ne’eduni, hodi hafahe katak mane-boot ne’e ba Ilatlaun. Mane-klaran ba Soilesu, no Mane-Ikun ba Atuaben. Sira na’in tolu ne’e jerasaun husi rai Marobo ninian. Mane boot tenke ba tuur iha foho tutun no ida ba tuur iha klaran no ida ikun ne’e mak reprezenta Suku Atuaben. Mane boot dahuluk ne’e ba tur iha foho ida naran Ilatlaun, mane klaran ne’e ba tur iha Soilesu,” dehan reprezentante lia-na’in husi Uma-Lulik Lolo-Ubun, Dasi-Ubun no Bere-Ubun, Lino dos Santos, ba Ajénsia TATOLI liuhusi dadalia iha Uma-Lulik Atu-Aben, Marobo, sábadu (7/12/2019).

Foho Ilatlaun Marobo nia lalatak lori ekipa TATOLI mout iha kultura no uma-lulik Atu-Aben nia lisan. Nu’udar ema foun no oin foun, koko buka hatene rai Marobo nia hun no abut. Karik, rai Marobobo nia abut kesi-metin iha Foho Ilatlaun Marobo nia hun no abut? Karik, Liafuan “MAROBO” ne’e foti husi liafuan “MAROMAK” maibé tanba ema KEMAK sira nanál-kleuk be temi liafuan “MAROMAK” ne’e sai fali “MAROBO”?

Hanesan kultura sira seluk, kultura Marobo hanesan “Santisima Trindade” ne’ebé hahí no hanai Maromak ida de’it maibé sira na’in tolu keta-ketak. Sira-na’in tolu mout iha “Trindade” tanba sira-na’in tolu bele lidera uma-lulik keta-ketak maibé sira-na’in tolu mai hun ida, abut ida, inan-aman ida, ne’ebé ema temi Pai Maromak, Filho Maromak, no Espiritu Santu Maromak.

“Liafuan Marobo ne’e la foti husi dalen Kemak ida. Maibé, ami moris mai ne’e, rai ne’e naran iha ona katak Marobo. Entaun, ami mós hanaran no temi tuir katak rai ne’e naran Marobo to’o ohin loron. Rai Marobo ne’e hanesan iha doutrina Maromak nian katak iha Padre Maromak, Filho Maromak, no Espiritu Santu Maromak. Padre Maromak mak oan mane boot. Filho Maromak mak mane klaran. Espiritu Santu mak mane ikun. Ne’eduni, ida ne’e mak tau hamutuk, ita bolu dehan Marobo ne’e,” nia dehan hodi nata malus nia “sos” iha nia ibun laran ne’e.

Iha Uma Fukun tolu ne’e, Lolo-Ubun, Dasi-Ubun, no Bere-Ubun ne’e lisan ida de’it mak Marobo. Bainhira udan monu rai, antes atu kuda batar no kuda haree no antes atu koileta, lia-na’in husi umafukun tolu ne’e sei fó hatene ba malu, sira hotu-hotu sa’e ba Foho Ilatlaun nia tutun ne’ebá, hodi termina loron saida mak atu sau-batar ka sau-hare.

“Sau batar ne’e halo serimónia rituál tuir adat Marobo nian. Sau batar ne’e, hotu-hotu sa’e ba foho leten hodi silu ka taa-batar sira ne’ebé mak haleu iha knua ne’e. Depois sira to’o iha knua ne’e, to’o tuku tolu ka tuku haat, sira lori ba foho tutun ne’ebá, lia na’in sira hamulak hotu mak foin tunu batar. Tunu batar ramata ona, lorokraik ida-idak fila ba nia hela fatin,” nia dehan.

Kultura Cuhi

Rai ida-idak iha ninia kultura no lisan rasik. Hanesan rai sira seluk iha rai foho Timor-Leste be ita hamriik ba ne’e, rai Marobo mós hamriik hodi hahí no hanai ninia kultura rasik. Se iha rai Suai Covalima ne’eba, hahí kultura sau batar hodi tebe-dahur no tuda malu ho batar, iha Marobo sei hanai kultura ida naran “CUHI”.

“Cuhi ne’e mak huu karau-dikur husi foho Ilatlaun Marobo nia tutun ne’ebá. Cuhi ne’e to’o iha Suku Lasaun (Atsabe) ne’ebá no tutan to’o iha Suku Mali-Ubun (Hauba) ne’ebá, depois tuda malu to’o iha fatin Malubun ne’e duni. Cuhi ne’e realiza iha fulan Marsu ne’e, família sira husi avó maun-alin fó hatene ba malu katak aban ka bain rua hanesan ne’e, ita-boot han talas tahan to’o iha foho tutun ne’ebá. Maibé uma fukun ida mane ikun ne’ebé temi daudaun ne’e, nia mak han talas tahan hotu iha nia no nia mak termina loron katak bain rua ka bain tolu ne’e cuhi,” nia dehan.

Iha serimónia cuhi ne’e nia laran, iha ema balun bele halimar-karau hodi tuda malu ho fatuk no balun tau subar fatuk iha taho laran hodi tuda malu no dalabarak balun sai vitíma.

“Uluk ne’e, iha serimónia cuhi nia laran ne’e balun nakar teen kaer hela fatuk no balun kumu hela fatuk ho tahu ne’e tuda malu. Maibé laiha buat ida tanba ne’e reprezenta karau sira tuda malu ne’e mak ema sira ne’ebé mak akonpaña karau dikur ne’e mak fila tuda malu. Kanek ne’e kanek ona. Tanba kultura mak hanesan ne’e, ita halo oinsá,” lia-nain ne’e haktuir.

Serimónia cuhi ne’e ema wa’in mak sei akompaña karau dikur ne’e, sira bolu karau aman ida ho karau inan ida. To’o iha fatin ida naran dabibil, sira sei taa ema-nia hudi, kee ema-nia aifarina, kee ema-nia fehuk, sira tunu no han. Sira tuur hein iha ne’ebá, sira kontinua huu karau dikur ne’e ba too iha HALI ida, no kaer talas ida kuda iha hali hun ne’ebá sira fila.

“Sulan tiha ba karau dikur nia kuak ne’e, la lian ona, ne’e signifika taka ona, sira leba nonok to’o ba iha fatin ne’ebé sira foti karau dikur ba. Sira ne’ebé sulan bua ba kuak ne’e, signifika kasu todan hotu ona. Katak, hein de’it udan monu rai halo fali buat seluk ona,” nia haklaken.

Uma fukun tolu, uma-lulik Lolo-Ubun, Dasi-Ubun no Atu-Aben ne’e haree malu hanesan maun no alin hahú uluk to’o agora tanba sira raan maun-alin. Uma fukun tolu ne’e, la’o ba malu hetan malus ida karik, sa’e no kuu. Mane klaran mak tesik mai kuu malus ho bua, seluk labele hirus. Tanba, sira-nia jerasaun maun alin ne’e to’o agora metin nafatin, husi maun no alin no ba beioan sira metin nafatin. Hori otas ba otas, to’o ohin loron, uma fukun tolu ne’e mak sai na’in ba Bee-Manas Marobo.

Jornalista : Cancio Ximenes
Editór       : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here