Teste diabetes. Foto: Google

DILI, 19 outubru 2019 (TATOLI)—Asosiasaun Médiku Timor-Leste (AMTL) realiza semináriu ho tema “Updates on Management of Diabetes in Primary Care Settings” ba profisionál saúde sira, Organizasaun Mundiál Saúde no estudante Fakuldade Medisina no Siénsia Saúde (FMSS), Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) hodi ko’alia liu kona-ba moras diabetes.

Iha semináriu nia rohan, Xefe Departamentu Moras La Hada’et, Frederico Bosco, hateten Diabetes hanesan moras krónika sira seluk kauza disabilidade mortalidade boot tebes. Ema sira  ne’ebé moras diabetes mak la halo tratamentu bele hamosu disabilidade no mortalidade boot hanesan moras kardiovaskulár no kankru pulmonár obstrutiva krónika.

“Diabetes iha Timor-Leste kauza ba ema disabilidade mate barak. Ita-nia peskiza sira ne’ebé mak ita halo faktu de risku no iha populasaun ne’ebé iha estilu vida ne’e lori sira ba diabetes no númeru mós preokupante tebes. Ita-nia ámbitu mak ohin loron populasaun mínimu kresimentu hela la halo tratamentu másmu ho regula ikus mai kauza ema mate barak,” dehan Xefe Departamentu Moras La Hada’et, Frederico Bosco, ba jornalista sira iha Hotel Novo Turismo, Dili, sábadu.

Kauza disabilidade, nia hatutan, mak bainhira pasiente sira ho raan-midar dalabarak liu sira-nia ain-kanek. Ba ospitál barak, pasiente sira la kontrola tanba ain-kanek ne’e tama ona ba deskonpensa entaun tenke tesi sira-nia ain tanba ninia infeksaun makaas tebes.

Tanba, tuir nia, diabetes bainhira la kontrola másimu ho di’ak, ikus mai kronika halo ema bele mate. Tanba ida ne’e kauza diabetes ne’e uainhira kompensa nia tama ona kategoria deskompensa ona bele mós afeta ba ema-nia matan. Ema ne’ebé mak retinu pateas entaun matan ne’e bele disiabilidade delek kauza husi la halo tratamentu ho di’ak.

Nia dehan, diabetes mós halo ema-nia rins falla hanesan fase raan. Tanba, tuir nia, dala barak ema fase raan ne’e, tesi ain tanba matan mós haree la moos ne’e ligasaun direta husi moras diabetes.

Moras diabetes, nia haklaken, mak tipu jénetika mós mai hanesan matan delek no halo ema tesi ain tanba alterasaun mai husi órgaun pankreas ne’ebé funsaun atu prodús insulin depois iha selula sira reseptór ba nia selula sira ne’ebé ke simu ne’e nia funsaun mak ne’e. Pankreas ne’ebé prodús insulin ne’e importante tebes tanba hahán sira ne’ebé  mak ema atu han no ema-nia isin sira uza sai fali enerjia.

“Ema ne’ebé  hetan problema ho diabetes mak hetan tipu ida no tipu rua entaun ninia isin ne’e lakon konverte. Hahán sira ne’ebé han ne’e ba iha enerjia entaun hahán midar sira ne’ebé ema diabetes sira  konsumu ne’e, hahán sirkula iha raan laran entaun ikus mai bele hamosu ema hetan raan  midar,” dehan xefe departamentu moras la hadaet ne’e.

Diabetes, nia haktuir, nia sintomas mak dalabarak forsa laiha no hamlaha hela de’it. Sintomas seluk mak soe bee-kiik hela de’it tanba nia isin la konsege transforma hahán sira ne’ebé  mak nia han ne’e sai fali enerjia atu nia bele uza, entaun sai problema ba ema sira hetan diabetes

Nia haktuir, diabetes hanesan moras jénetika mai ho orgaun tanba ábitu han hahán ne’ebé iha midar hanesan agora daudaun ema konsumu. Ohin loron, iha ema-nia isin-lolon ida glukosa ne’e to’o iha 15 ka 20 miligrama de’it, labele liu ka ekivale ba iha kanuru han nian ne’e tolu  mós sufisiente ona. Maibé, ohin loron iha bebidas Delos, Cocacola, Sprite, Fanta, ho ninia glukosa (kadar gula) iha lata sira ne’e boot tebes.

“Delos iha glukosa iha 34 miligrama entaun rekerimentu ita-nia nian iha 15 to’o 20. Agora Delos ida de’it iha 34 miligrama, ita imajina took! Ema ne’e loro-loron hemu hela de’it Delos lata ida ka rua ne’e, ita garante katak fulan ida ka fulan rua, tes nia raan ne’e dalaruma hetan diabetes pozitivu,” nia dehan.

Tanba ida ne’e, tuir nia, mak situasaun no tipu rua mosu tanba ábitu alimentáriu no la halo ezersísiu  loro-loron maibé tuur no hakarak toba de’it. La halo atividade fízika ne’e impaktu maka’as. Tanba ne’e mak Ministériu Saúde promove atividade fízika hodi sunu kolestrol iha ema nia isin-lolon iha kada sábadu.

Tipu ida ne’e, tuir nia, hanesan fatór ida ne’ebé halo tratamentu mós defisil ona atu kontrolu mós difisil ona. Moras diabetes ida ne’e bolu isolinu depedente. Tanba ne’e, nia dehan, la halo tratamentu ne’e fó ameasa boot ba ema-nia saúde. Tanba ne’e mak meius hodi kontrola diabetes  ne’e hanesan moras hipertensaun.

“Ita la kura. Ita kontrola de’it ita-nia populasaun agora barak mak fiar liu herbál hodi lakohi hemu ai-moruk. Hakarak aimoruk herbál, ikus ne’e saida mak mosu? Ain-kanek sira ne’e infeksi makas ona no nia funnsaun ne’e la iha ona mak ba ospitál. To’o iha ospitál ita labele halo buat ida. Nia orgaun sira ne’e destruídu ona entaun  halo médiku sira tesi de’it tanba infeksi maka´as ona,” nia dehan.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór     : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here