COVALIMA, 18 outubru 2019 (TATOLI)—Imi-nia postu mak ida ne’e? “Loos! Ami-nia kondisaun maka hanesan ne’e. Ita hanoin hanesan uluk Maun Boot Xanana sira luta iha ai-laran. Sira mós hela hanesan barraka (postu) ida agora ami hela ba ne’e. Ita hanoin fali postu ne’e hanesan tempu rezisténsia nian.”

Dadalia badak ne’e akontese entre Jornalista Ajénsia Tatoli ho membru Unidade Polísia Maritima (UPM) sira, iha sira-nia Postu Fronteira Salele, Aldeia Wala Lama, Suku Beiseuk, Postu Administrativu Tilomár, Munisípiu Covalima ne’ebé besik kedas ho baliza fronteira tasi no rai iha Mota Masi-Atambua-Indonézia nian.

Tali-tahan be doku netik uma-nia kakuluk ne’e nakles no ku’ak hanesan laho sira-nia ku’ak ne’ebé bele hateke borus ba lalehan. Kakuluk dodok ba-mai. Dodok. Rungu-ranga. Hanesan loloos, barraka tuan sira ne’ebé harii netik iha rai-fuik maran ida, ne’ebé bele fó mahon netik ba bibi-atan sira be hein bibi iha loron-manas.

Barraka ka postu ne’e harii iha tinan 2017. Iha fatin, udan be monu rai no anin be huu durante tinan lubun ne’e, bele halo tali-tahan be doku netik uma kakuluk ne’e ku’ak no nakles hanesan surik kro’at lees lalehan nia hatais. Iha barraka ne’e nia okos, membru UPM nia halerik semo aas borus uma nia kakuluk halo tasi be nalihun la hakmatek. Tasi be nahe-aan no ikan sira iha tasi laran ne’ebá mós, laran triste hodi haree no rona membru UPM hirak ne’e nia moris no halerik.

“Iha barraka ne’e nia okos bá, bainhira udan monu rai no rai manas, ami tuur iha ne’e, iha fatin ne’e, hodi hateke maran no fihir leet de’it ba ró ilegál sira be balabu no badiu iha tasi laran liuliu iha fronteira Timor-Leste nian ne’e,” dehan membru UPM ida hodi hatudu ninia limanfuan-hatudu ba kondisaun uma nia kakuluk be ku’ak no nakles ne’e ho oin triste.

Maske helik-aan iha barraka tuan ne’e nia okos bá, maibé membru UPM na’in 10 ne’ebé lidera husi Inspetór Polísia, Luis Amaral, ho domin boot hanesan mapa Timor-Leste nian, sira fó seguransa másimu ba baliza tasi fronteira iha rai-lulik no rai-ketan Covalima inian.

Ho espiritu serbi ba povu no rai Timor-Leste be kle’an, ekipa UPM ne’ebé koloka iha Postu Fronteira Salele, Aldeia Wala Lama, Suku Beiseuk, Postu Administrativu Tilomár, Munisípiu Covalima ne’e, tenke hamatan ka kobre área ho luan 1.226 km² ne’ebé hela 138 kilómetru iha Sudeste Dili.

Ho rekursu ko ekipamentu ne’ebé sira iha, maski sei kurang ba buat balun, sira hala’o lei no orden hodi kobre postu hitu (7) mak hanesan postu Zumalai ho suku ualu (8), Fatu-Lulik ho suku rua (2), Fatu-Mea ho suku tolu (3), Fohorem ho suku haat (4), Maucatar ho Suku haat (4), Suai ho Suku neen (6) no Tilomár ho suku haat (40).

“Ami kumpri ami-nia misaun. Mezmu hela iha fatin hanesan ne’e, fatin la saudavel maibé importante seguransa kontroladu nafatin,” dehan membru UPM ida ho lian beluk.

Iha barraka ne’e nia okos, bainhira hateke ba kotuk, iha coby house ka uma kontetór rua ne’ebé tidin harii hela iha barraka ne’e nia kotuk loloos. Kontentór ne’e ho kondisaun fizika hahú ferozin, dodok, no ku’ak mosu iha sikun ba sikun. Coby house ka kontentór ho kór mutin ne’e doku netik ho tali-tahan no lona iha leten, hodi satan netik loron nia manas no udan-been be turu no tahan netik loron nia hanas si´ak, anin fuik nian hasee.

“Tanba iha coby house ne’e fatin-toba kloot no sente manas be manas, ami hili liu mai toba ka deskansa iha barraka tuan ne’e, para bele horon netik anin-tasi be huu no sente netik anin nia malirin,” nia dehan.

Iha ne’e, iha barraka tuan ne’e nia okos ba, membru UPM sira ne’e toba hamutuk ho Ró Speed Boat ida ho marka Yamaha ne’ebé aat no la funsiona. Karik, sira hadomi Ró Speed Boat ne’e tanba bainhira ró ne’e sei di’ak, sira hatutan sira-nia misaun hodi uza ró ne’e atu hala’o kontrolu iha tasi laran.

Loron ba loron, halan ba kalan, minutu ba minutu, membru UPM sira ne’e tuur kaer hamaus ró aat ne’e, hodi hateke ba tasi laran. Bainhira mak ró ne’e di’ak fali para sira bele utiliza no halo kontrolu iha tasi laran, bali netik riku tasi laran, hein netik “liman naruk” be karik ita soin.

“Ró ne’e aat ona! Se ró ilegál sira liu ba mai iha tasi laran, iha tempu kalan ka loron, pasiénsia, ami tuur haree hateke maran de’it. Ita atu halo saida ba ró illegal ne’e, se laiha ró di’ak ruma ne’ebé bele fasilita ita,” membru UPM ne’e haktuir.

Iha loron manas, bainhira sente manas, tanba postu ne’e lokaliza kedas iha tasi ibun, sira tuur iha aproveita tuur iha ai sira ne’e nia okos. Anin be subar-aan iha ai-tahan sira husi ai-hun sira be kuda-harii iha tasi-ibun ne’em huu no fó malirin netik ba sira hodi hala’o sira-nia knaar loro-loron nian.

“Fatin toba mós aat. Hariis-fatin la di’ak. Eeletrisidade la duun funsiona. Araska ba bee-moos. Dapur, fatin atu tein mós kondisaun la di’ak. Maibé, tanba hala’o lei no orden, hirak ne’e hotu la’os sai obstakulu ba ami atu hala’o misaun lulik ne’e,” nia dehan.

Maske fasilidade menus maibé membru UPM sira ne’e firme hodi hala’o sira-nia misaun serbisu atu prevene no kombate krime tráfiku droga, tráfiku umanu, terorizmu, pirataria, imigrasaun klandestina no poluisaun marítima. Sira nafatin fó seguransa ba área tasi-ibun no domíniu públiku marítima hodi monitoriza, próteze ambiente marítima no riku-soin tasi okos. Alende ne’e, sira mós fó vijilánsia iha fronteira marítima hodi halo koordenasaun di’ak ho Forsa Navál F-FDTL.

Unidade Marítima nu’udar parte ida husi Sistema Autoridade Marítima no estabelese ona espesifikamente atu fó vijilánsia no monitoriza área tasi-ibun no tasi sira estadu nian, iha lei Orgánika PNTL, Dekretu-Lei 9/2009, Artigu 32 (1). Misaun ida ne’ebé inklui iha kuadru autoridade marítima mak, atu salva guarda ema-nia moris iha tasi no atu fornese serbisu salva marítimu nian (Artigu 32 (2) (f).

Tuir Baze legál, IV Governu Konstitusionál, Dekretu Lei númeru. 9/2009, loron 18 Fevereiru; Lei Orgánika Polísia Nasionál Timor-Leste nian, Artigu 32. Konvensaun Nasoins Unidas nian kona-ba Direitu Tasi nian, Parte VII, Seksaun 1, Artigu 98.

Timor-Leste nu’udar estadu marítimu soberanu iha responsabilidade internasionál hodi fornese seguransa iha tasi laran no mós halo buka no salvamentu ba ema ida-idak ne’ebé uza ninia tasi territoriál rasik. Unidade Marítima PNTL nian bele mós bolu atu buka ema ne’ebé lakon iha tasi laran, ka sai nu’udar vítima asidente marítimu nian.

UPM fó asisténsia ba kualkér ema ne’ebé hetan susar no atu lakon iha tasi laran. Atu kontinua ho velosidade makas hodi salva ema ne’ebé hasoru problema ruma, bainhira iha informasaun katak sira presiza tulun.

Tuir dadus ne’ebé rejista iha Komandu PNTL haktuir katak, to’o agora membru UPM efetivu hamutuk na’in 120, hodi fahe ba área tolu, mak hanesan serbisu iha postu (Postu Batugadé, Salele-Suai, Atabae, Atauru, Beloi, Portaun Portu Dili, Sional Dili no Postu Com Lospalos), servisu iha ró (ró NRTL Lusitania, NRTL Dili, NRTL Hera, NV Timor-Leste, speed boat 12), no servisu iha kuartél UPM.

Entretantu, haree ba problema ne’ebé tinan barak hafutar membru UPF ne’e, halo Ministru Defeza no Ministru Interiór interinu, Filomeno da Paixão de Jesus ho nia komitiva, hala’o vizita dahuluk ba Postu PNTL no Postu FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) nian sira iha Munisípiu Covalima no Munisípiu Bobonaru, iha programa vizita Ministériu Defeza no Ministériu Interiór nian.

Vizita traballu nian ida-ne’e hahú husi loron 25 too 27, fulan-Abríl 2019, no konta mós ho prezensa husi Komandante Interinu UPF, Superintendente Polísia,  João Sancho Pires. Iha vizita ne’e, Ministru haree diretamente kondisaun no problema seguransa nian ne’ebé Postu PNTL no Postu F-FDTL nian hasoru. Postu seguransa UPF, UPM nian hirak ne’ebé membru governu ne’e vizita Munisípiu Covalima maka hanesan, Postu iha Salele, Tilomár-Wala Lama,Fatululik, Aikakar, Belulik Kraik, Belulik Leten, Fatumea, Aeroportu Suai.

Iha Munisípu Bobonaru nian, nia vizita ba postu sira hanesan Altu Lebos, Kompañia Alfa UPF, Kalohan-Saburai, Memo Kra´ik, Tunubibi, Nunura, Batugadé, Badut Mean, Mota Ain inklui mós Postu F-FDTL nian iha Tunu Bibi, Derok Ren no postu Ková.

“Ha’u mai atu haree kondisaun uma sira ne’e nian. Balu di’ak hela maibé presiza mak manutensaun tanba uma barak naksobu ona no ida-ne’e ladi’ak. Uma balun di’ak maibé ahi laiha, balun bee mak falta. Ha’u husu ona atu aponta hotu, atu nune’e bele tau iha planu ba 2020, hodi nune’e ita bele hadi’a fali postu sira ne’e,” dehan Ministru Filomeno ba jornalista sira.

Jornalista: Eugénio Pereira

Editór     : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here