Oan haki´ak Pe. João de Deus, Efrem Edemundo Soares Ximenes Belo

BAUCAU, 25 setembru 2019 (TATOLI)—La’oska mate ne’e hahoris husi moris ida-nia moris no la’oska mate ne’e rasik nu’udar moris rohan-la’ek ida-nia hahú.

Mate hahoris duni husi moris ida-nia moris. Moris hahoris duni husi domin Na´i nian be boot tebes duni. Tanba domin, Pé. João de Deus kumpre ninia superiór nia haruka “Cala-te e Vai!” mai iha hodi hala’o ninia vokasaun misionáriu iha Timor-Leste hodi serbi Maromak liuhusi oan ki’ak sira iha Timór.

Maromak pinta duni Pe. João de Deus nia domin konkreta liuhusi liafuan kmanek ida be nia oan haki´ak ida espresa, “Mezmu nia ema Portugés ida maibé nia hadomi Timór ne’e di’ak liu fali ami Timór hadomi ami-nia maluk sira. Tanba nia Portugés oan ida maibé mai iha Timór haki’ak ema barak ne’ebé rezulta balun sai ona ministru, balun eis-deputadu, no ema sira ne’e liuhusi nia liman.”

Padre João de Deus. Imajen espesiál

Manorin na’in no modelu apostoladu, Pe. João de Deus Pires, nia mate halo sarani Timor-Leste liuliu sarani sira iha rai Quelicai no liuliu ba nia oan haki´ak sira, nu’udar lakon boot ida ne’ebé sente lakon tebes ema manorin-na’in no padre di’ak ida.

“Ha’u nu’udar sarani ida no mós nu’udar hanesan oan ida [nia oan haki’ak] sente lakon ema di’ak, lakon manorin ida no padre di’ak ida. Nia manorin di’ak tanba fó ezemplu ne’ebé di’ak. Nia sempre haruka ema investe iha edukasaun. Nia sempre hanorin ema atu hatene moris. No, sira seluk ne’ebé lakohi eskola ne’e, padre sempre fó serbisu ki’ik ida ba sira, hanesan aprende suku, lori karreta no seluk tan,” dehan Pe. João de Deus nia oan haki´ak, Efrem Edemundo Soares Ximenes Belo, ba Ajénsia TATOLI iha Baucau Vila, tersa (24/09/2019).

Momentu ne’e, nia haktuir, Pé. João de Deus haree ninia eskola to’o ramata eskola Sekundáriu. Bainhira nia kontinua fali ba eskola kona-ba profesór katekista nian, nia sempre hetan primeiru klasifikasaun. Entaun diretór eskola haruka nia ba kontinua eskola iha Malang-Indonézia maibé padre kansela tiha ninia viajen no haruka nia ba hanorin iha eskola pre sekundária Quelicai.

“Maibé momentu ne’e ha’u hirus amu tanba amu kansela ona ha’u-nia mehi ne’e. Depois ha’u hirus nia. Maibé ha’u hirus nia, nia hateten mai ha’u katak ha’u-nia família iha Timór laiha, imi sira be serbisu ho ha’u mak ha’u-nia família. Se ha’u la hirus imi, sé mak ha’u hirus tan. Tanba ha’u-nia família iha Timór laiha. Rona liafuan ne’e, ha’u nia hirus lakon kedas,” nia haktuir lia ne’e ho matan-been nakonu.

Nia dada-iis naruk be naruk hodi dehan. “Maibé to’o oras ne’e nia mate ona maibé ha’u hato’o sentidu kondolénsia ba aman no mestri nia domin ne’ebé fó ba ha’u la bele selu. Ha’u hatudu ha’u-nia respeitu ba Amu João de Deus Pires,” nia dehan ho laran todan.

Nu’udar padre nia oan haki´ak nia hetan esperiensia ua’in bainhira moris hamutuk ho ami iha tempu kle´ur ba kle´ur. “Esperénsia ne’ebé durante ha’u hamutuk ho nia mak mezmu nia ema Portugés ida maibé nia hadomi Timor ne’e di’ak liu fali ami Timór hadomi ami-nia maluk sira. Tanba nia Portugés oan ida maibé mai iha Timór haki’ak ema barak ne’ebé rezulta balun sai ona ministru, balun eis-deputadu, no ema sira ne’e liuhusi nia liman,” nia dehan.

Tanba hadomi timoroan no Timor-Leste, nia hatutan, Pe. João de Deus inbeste makaas iha edukasaun hodi harii eskola sira iha Baucau laran. Eskola hotu hotu ne’ebé kuaze iha Baucau nia laran  hanesan eskola Katolika sira, Pe. João mak harii  no orfonatu no igreja sira ne’ebé mak iha Baucau nia laran ne’e, nia mak harii barak, sai hanesan motivasaun ba timoran sira atu moris banati.

“Motivasaun ne’ebé padre fó ne’e, hanesan ha’u tuir nia hanesan refijiadus ida. Tanba fila husi ai laran mai tauk mate to’i iha ne’e, ami buka nia para oinsa ami bele eskola para salva-aan. Ha’u hamutuk ona ho padre mak aprende buat lubuk ida, hanesan ema ne’ebé hadomi nia maluk sira seluk. No, ami ba eskola mak aprende buat balun. Momentu ne’ebá nia la’ós profesór ida maibé nia padre ida no pastorál ida,” nia dehan.

Hanesan oan haki´ak, Efrem Edmundo Soares Ximenes Belo, hateten Pe. João de Deus Pires, SDB, halo nia misaun iha Postu Administrativu Quelicai iha momentu ne’ebá  halibur joven sira ne’ebé mak lakon sira nia familia hanesan inan no aman maun no alin. Iha tempu okupasaun Indonésia tanba padre nia domin boot tebes ba timoroan liuliu Salezianu Don Bosco hodi harii uma orfonatu ida ba oan ki´ak sira  iha Quelicai.

“Ha’u fila husi ai laran mai, ha’u koñese Pe. João de Deus iha Quelicai. Entaun nia bolu ha’u hamutuk ho nia ajuda halo uma ba orfonatu ne’ebé mak falta hahán, lakon família  sira  hodi halibur oan ki’ak besik atus ida resin,” nia dehan.

Momentu ne’ebá, Pe. João ba buka hahán iha ne’ebé lori mai entaun ami te´in ba orfonatu sira no ami haree ema sira ne’ebé  mai husi ai laran inan-aman la iha ona. Balun inan-aman lakon, balun inan-aman hela iha ai-laran, padre tau hamutuk iha uma boot orfonatu entaun ami  serbi ida ne’e.

Notísia relevante:In Memoriam: Pe. João de Deus, “Cala-te e Vai”

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here