DILI, 18 setembru 2019 (TATOLI)—Jerente Ba Programa Empoderamentu Ekonomia husi Fundasaun Alola, José Sabino Ximenes, hateten liuhusi atividade artezenatu Fundasaun Alola halo peskiza kona-ba tais liuliu haree ba tais ninia orijinalidade ne’ebé beiala sira husik hela ho objetivu atu proteje no prezerva tais ne’ebé sai Timor-Leste nia identidade Orijinál ne’e.

“Objetivu ba peskiza ne’e atu proteje no prezerva ita-nia identidae kulturál. Ida ne’e mak importante no prinsipál tanba ita-nia identidade kulturál ne’e komesa ameasa atu lakon. Ne’e mak ami halo atividade peskiza ne’e atu proteje no prezerva ita-nia identidade kulturál ne’e labele lakon,” dehan Jerente Ba Programa Empoderamentu Ekonomia husi Fundasaun Alola, José Sabino Xim ba Ajénsia TATOLI liuhusi entrevista hafoin loke Ezibisaun Tais Orijiná hodi komemora Loron Konsulta Populár ba dala 20 liuhusi ‘Eventu Tinan Internasionál ba Lian Indíjenas’, iha Xanana Reading Room, Lecidere, Dili, kuarta (18/09/2019).

Oportunidade ba pezkisa ne’e , nia hatutan, Fundasaun Alola husu informasaun liuhusi ferik, katuas sira ne’ebé mak soru-na’in liuliu husu lisensa ba sira hodi oferese objetu tais orijinál sira ne’ebé mak sira sei rai-metin hodi bele rai iha muzeu nasionál.

“Informasaun sira ne’ebé ami foti iha ne’ebá ne’e mak funsaun tais ne’e saida iha tempu uluk. Materiál saida mak sira uza no kona-ba prosesu halo kór ne’e oinsá. Materiál ba halo kór ne’e saida. Ida ne’e mak ami foti husi ne’ebá para ami halo rekorda no informasaun sira ne’e, ami halo fila fali ba livriñu ida para hodi prezerva ita-nia identidade kulturál,” nia dehan.

Peskiza kona-ba materiál halo kór ne’e oinsá, nia hatán, materiál ba halo kores ne’e kór naturál barak loos tanba munisípiu ida-idak ho ninia koris ai-horis ne’e diferente no balun hanesan. Husi rai-ulun to’o rai-ikun, nia dehan, soru-na’in sira sira uza hotu Ai-Taun hodi halo kór no fó kores ba tais.

“Tuir minisípiu hitu ne’ebé ami halo peskiza ba ne’e, hotu-hotu uza Ai-Taun. Ba kór seluk hanesan kinur, mean, verde ho kór selu-seluk ne’e sira uza materiál oioin ba halo. Ezemplu, kinur ne’e sira uza kinur duni no uza mós Ai-Ninu nia abut. Kór mean, sira parte Ermera-Atsabe uza Ai-Usukai. Ai-Usukai sira kahor fali ho Ai-Ninu ne’e, kór ne’e mosu mai mean lakan,” nia informa.

Ne’ebé, nia hatutan, matenek ne’ebé soru-na’in sira iha ne’e diferente uitoan. Ema ida-idak lakoi fó ninia matenek ne’e ba ema seluk tanba ta’uk karik ema seluk kopia ka halo tuir. Maibé, tuir nia, Fundasaun Alola enkoraja sira katak sira tenke fahe sira-nia matenek ne’e ba joven sira para kontinua hatutan.

Husi rezultadu peskiza ba prosesu halo kór naturál ne’e, nia esplika, Fundasaun Alola prodús ona livru ho títulu “Segredu Uza Kór Naturál Entre Soru-Na’in”. Nia dehan, soru-na’in sira iha munisípiu ida-idak iha ninia segredu rasik.

“Tanba ida ne’e mak segredu ne’e ha’u kaer tiha ona. Ne’ebé, kór sira ne’ebé agora daudaun ha’u halo ne’e, iha livriñu ne’ebé ami publika iha tinan kotuk ne’e, kór iha oin tolu de’it mak iha. Kór mean, azul, ho kór kinur. Iha peskiza ne’e kuaze kór 30 resin mak ami deskobre maibé ami seidauk publika,” nia esplika.

Tanba ne’e, nia hatutan, iha Fundasaun Alola ninia planu estratéjia kada tinan sempre fó fali kapasitasaun ba joven sira hodi envolve inan-feton sira ne’ebé soru-na’in sai hanesan mestra ba joven sira. Ita ko’alia de’it labele, tenke prátika.

Bainhira halo ona peskiza no hetan ona informasaun, nia informa, Fundasaun Alola fila fali ba forma grupu hodi envolve feto foinsa’e sira ne’ebé eskola ramata ona, sira ba envolve aan iha atividade soru-tais. Sira sei aprende husi ferik sira ne’ebé iha kuñesimentu kle’an kona-ba soru tais, sira transfere sira-nia matenek lokál ne’e ba jerasaun foun sira para kontinua hatutan ita-nia eransa ne’e.

Aleinde ne’e, nia haktuir, Fundasaun Alola iha programa edukasaun ne’ebé hakarak simplifika livriñu “Segredu Uza Kór Natural Entre Soru-Na’in” ne’e hodi bele fasilita labarik sira atu lee no komprende.

“Durante ne’e, ami serbisu hamutuk ho Ministériu Edukasaun hodi prodús ona livru lee ba labarik sira. Agora, falta kultura nian mak seidauk. Ne’ebé, agora ha’u dezenvolve ona livru oan ne’e hodi simplifika liafuan sira ne’e para labarik sira ne’e bele haree no imajen sira ne’e bele refleta liafuan sira ne’ebé ita hakerek para sira bele komprende lalais,” nia dehan.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór .     : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here