Komandante ein-Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão. Imajen/Antonio Goncalves

DILI, 03 setembru 2019 (TATOLI)—Bainhira define faze foun ida iha luta no fahe ba frentes tolu, hanesan frente armada, polítika/klandestina ho diplomátik, ne’e katak halo daudaun ona estrutura Rezisténsia nian atu nune’e timoroan tomak, iha rai-laran no rai-li’ur, bele iha oportunidade [biban] atu partisipa iha esforsu komum hodi lori Liberta Pátria!

Luta ba libertasaun nasionál la’ós de’it povu Timor-Leste ne’ebé hela iha iha Timor-Leste de’it mak luta. Maibé’ luta ida ne’e luta koletiva ida ne’ebé envolve mós timoroan sira iha rai-li’ur (diaspora).  Iha ámbitu komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 iha Timor-Leste, Prezidente Komisaun Organizadora, Kay Rala Xanana Gusmão, tatoli lia-tatoli ba timoroan sira ne’ebé uluk luta iha rai-li’ur.

Maluk Doben Kompatriota sira…

Tinan  ida ne’e ita selebra ba dala rua nulu loron ida ne’ebé marka (hatadak) tebes duni ita-nia istória, hanesan marku (tadak) ida importante liu ne’ebé fó lejitimasaun polítika no jurídika ba ita-nia dezeju (karan) hori kedan tempu abó no bei’ala sira atu ukun rasik-aan!

Ita halo daudaun ona festa, iha munisípiu, hahú iha Lautem iha loron 31 fulan Jullu tinan 2019 no sei hakotu iha Oe-Cusse-Ambeno, iha loron 25 fulan Agostu 2019. Iha loron 30 fulan Agostu tinan 2019, selebrasaun hirak ne’e sei espesiál liufali, tanba individualidades (Na’i-Ulun) Internasionál barak mak sei mai hamaluk ita hodi hanoin hikas aktu supremu ba auto-determinasaun, ne’ebé hatudu liuhusi partisipasaun ho orgullu boot povu tomak nian, maske ho intimidasaun  no violénsia ne’ebé halo sai nakukun tiha ambiente ida ne’ebé tuir loloos hanesan afirmasaun solene ida husi demokrásia.

La’ós hanesan de’it aktu ida atu komemora, maibé liu ida ne’e, selebrasaun hirak ne’e serve atu halo ita hanoin hikas susar no terus sira ne’ebé sura labele, ne’ebé timoroan tomak simu, iha rai-laran no mós iha imi ne’eba, fatin imi hela.

Maibé la’ós ne’e de’it! Dever ida hotu mak atu hanoin hikas katak, buat ne’ebé exepsionál ka ekstraordináriu tebe-tebes mak timoroan tomak nia determinasaun ho vontade rohan laek atu luta, ho meius hotu-hotu.

Hahú tiha ona prosesu polítiku ida, iha 1974, ne’ebé ita la nega maibé bele komprende totalmente, katak la iha preparasaun iha aspetu hotu-hotu. Tanba ida ne’e duni, mak ita timoroan sira mak monu fasil tebes ba ideais ne’ebé antágonikus (la hanesan ka kontra fali malu) hodi radikaliza liután ita-nia aktuasoens, ne’ebé hatudu de’it katak sei la iha posibilidade hetan atendementus ba tempu naruk ou hanesan rezultadu, persepsaun koletiva [katak hanoin hamutuk no hanesan] kona-ba intereses povu tomak nian.

Situasaun polítika ida hanesan ne’e mak hamosu konflitu no ida ne’e mak akontese, hodi loke dalan ba intervensoens estranjeiras, haree husi ánglu [lidun] politiku, tuir situasaun  gerra fria [funu malirin] nian, nomós husi aspeitu akonomika, tanba konjuntura iha tempu ne’eba.

No mosu invazaun (7 Dezembru 1975), hodi mai koko loos de’it, ho forsa INEKÍVOKA (katak ho klareza) povu ida tomak nia vontade boot no  metin lahalimar atu moris livre no independente, ne’ebé hatudu liuhusi sakrifisiu hotu-hotu ne’ebé nia simu ho laran tomak, inkluzivu entrega nia vida rasik.

Liutiha derrota estratéjika militár, iha prosesu ida ne’ebé naruk tebes ho espresoens husi inimigu hanesan halo serku ho anikilamentu [katak taka metin dalan no sobu-rahun hotu] Bazes Apoiu ou, ho liafuan seluk, setores politiku-militares hotu-hotu, ne’ebé naksobu ida-ida, hahú husi meadus de 1977 to’o finaís de 1987, tuir fali mai mak periodu ida hodi halo persegisaun ba Forsas Prinsipais ho Diresaun Luta nian, ne’ebé depoizde Nicolau Lobato mate, iha Dezembru de 1979, naksobu tomak ona tanba ema barak mak mate, ema kaer ou rende.

Iha 1981, halo Konferénsia Nasionál ba Reorganizasaun Rezisténsia, no husi ne’e, rezultadu ida dahuluk, ne’ebé bele hala’o ho susesu, mak implementasaun politika kona-ba Unidade Nasionál hodi halo timoroan sira simu objetivu ida de’it ne’ebé aas liu hotu mak independénsia nasionál, no husik tiha tendénsia hanesan partidu ida de’it ou ideolojia ida mak tenke domina sira-seluk.

Bainhira define faze foun ida iha luta no fahe ba frentes tolu, hanesan frente armada, politika/klandestina ho diplomatika, ne’e katak halo daudaun ona estrutura Rezisténsia nian atu nune’e timoroan tomak, iha rai-laran no rai-liur, bele iha oportunidade [biban] atu partisipa iha esforsu komum hodi lori Liberta Pátria!

Hanesan pontu FULKRAL (importante) ida ba Reorganizasaun Rezisténsia, persepsaun estratéjika ida katak funu ne’e nunka bele manan liuhusi dalan militár, tanba laiha meius atu alkansa ida ne’e, hasoru okupante ida ho superioridade esmagadora [ho kbiit no forsa boot tebe-tebes], ne’ebé sempre hetan tulun husi paízes osidentais, hahú husi fa’an kilat ho ekipamentus, ró-ahi funu ho avioens kasas modernas, to’o treinamentu ba forsas elite inimigu nian, mak traballu politiku no doplomatiku sai  hanesan bazes ba esforsu sira ne’ebé dezenvolve ona.

Tuir liña pensamentu ida, mak iha 1983, ita brani simu inisiativa ida husi parte inimigu nian, atu halo diálogu ida hodi buka oinsá bele hakotu situasaun funu. Inisiativa ida ne’e koko atu lori Frente Armada ba rendisaun, ho oferta ida hanesan “sei prezerva” nafatin estrutura gerrila nian tomak no tuir mai sei inklui [integra] hotu iha TNI (Tentara Nasional Indonesia), ho promosaun ne’ebé loloos ba komandante sira hotu, no hanesan “prémiu”, to’o nivel jeneral.

Husi fali Rezisténsia nian, lori ba iha Buburaque, Planu ida kona-ba Solusaun Negosiada ba Konflitu, ne’ebé reprezenta pontus esensiais hanesan tuir mai ne’e: (1) Envolvimentu no diálogu husi poténsias rua (2) ne’ebé interesadus iha problema, Portugal, hanesan poténsia administrante, ho Indonézia, hanesan poténsia akupante, ho auspísius [ho tulun no protesaun] husi ONU; (3) Envolvimentu no diálogu entre fasoens Timor nian tomak

Iha ámbitu komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dal-20 iha Covalima, Suai, Prezidente Komisaun Organizadora, Kay Rala Xanana Gusmão, hato’o ninia lia-tatoli ba povu Covalima tomak ba realizasaun referendu ida, hodi permite povu deside rasik kona-ba nia destinu; (3) Envolvimentu Nasoens Unidas hodi asegura prosesu ne’e.

Povu Timor-Leste tenke hein tan TINAN SANULU-RESIN NEEN, NE’EBÉ KLEUR TEBE-TEBES! Prosesu ida naruk lahalimar ne’ebé sei hakotu tan fali ho raan fakar no matan-been sulu tebes, iha tinan 20loiu ba!

Iha ne’e, mak imi mós iha papel ida ne’ebé preponderante [importante] tebe-tebes, hahú husi asaun sira ne’ebé imi dezenvolve hodi habelar no hakle’an koñesimentu kona-ba rezisténsia ne’ebé sei kontinua halo iha foho no iha vila sira iha Timor-Leste tomak laran, to’o asoens protestu ho mobilizasaun maluk no belun sira hotu, iha paízes ne’ebé imi hela bá, hanesan meiu ida ne’ebé afikáz tebes hodi sensibiliza no halo presaun boot liu ba governu sira, ne’ebé dehan katak demokrátikus maibé KONIVANTES [kúmplises] iha graves violasoens ba direitu internasional ho direitus umanus populasaun Timor tomak nian.

Imi-nia asoens ne’e sai krusial liután iha period no momentu sira ne’ebé partikularmente difiseis, durante prosesu naruk ba libertasaun Pátria!

Rezisténsia iha teritóriu laran, sei moris nafatin, ho apresu boot tebes, tanba hatene katak imi mós halo parte integrante iha luta, no ho gratidaun boot tebe-tebes, tanba imi hatene hatuur-aan iha nivel aas ida hodi halo exepsional koordenasaun ho Grupus Solidariedade bara-barak, namkari iha mundu tomak, ne’ebé Povu Timor ho laran tomak presta omenajen tuir hotu-hotu merese no laran haksolok hato’o mós nia saudasoens!

Afinál, mundu ne’e seidauk lakon tomak, tanba Povu sira ne’ebé moris iha terus no susar oin-oin laran, hanesan Timor-Leste sei bele konta ho Ema Laran Di’ak sira ne’ebé, hakarak tebes duni simu no kaer  metin valores Umanidade nian ne’ebé lulik liu.

Tanba ne’e mak iha komunidade ida-ida ne’ebé imi halo parte no iha fatin hotu-hotu iha mundu ne’ebé imi hela nemkari, ida ne’e mak momentu ba reflesaun… kona-ba pasadu, kona-ba momentu actual no kona-ba futuru rai murak no povu maravilhozu [formidável] ne’e nian!

Lalika laran triste no todan demais hanoin susar no terus sira iha pasadu, no lalika mós hasees-aan mo lakohi hatene kona-ba prezente, maibé buka liu-liu mak atu oinsá iha vizaun ho objetivus komun kona-ba tempu aban-bainrua nian.

Liu ona tinan sanulu resin hitu (17), sura hahú husi 20 Maiu 2002! Hanesan páis joven ida, ita sei hasoru hela knar ne’ebé todan boot tebes mak Konstrusaun Estadu, knar ida ne’ebé sei nafatin hela, seidauk bele kore-aan husi nia karakteristikas rasik hanesan laiha preparasaun iha setores bazilares, determinantes ba konsolidasaun Esradu de-direitu demokrátiku.

Hamutuk ho ida ne’e, ita mós iha hela prosesu Konstrusaun Nasaun nian, ho dezafius [sasadik] boot sira ne’ebé hatodan sosiedade Timor ohin loron nian, liliu iha áreas ne’ebé bele sai hanesan promotoras ba dezenvolvimentu rai ne’e nian.

Hakuak boot ida ho gratidaun [agradesimentu] tanba maluk sira hotu bele halo tuir duni Povu tomak nia hakarak ne’ebé aas tebe-tebes, nu’udar Povu nia oan, Povu ida ne’ebé oras ne’e daudaun buka hela atu ahtene di’ak liu saida nak signifika, iha vizaun ida kona-ba futuru, hodi simu no leba daudaun iha nia kabaas, todan boot moris loro-loron nian, kait metin ho prosesu ida ne’ebé la’ós fásil, mak oinsá dezenvolve País ida ne’e, ne’ebé halo nia luta maka’as tebe-tebes.

Imi-nia irmaun no kompañeiru hori uluk, hori ua’in.

Kay Rala Xanana Gusmão

Notísia relevante:Xanana Nia Lian “TATOLI” (XI)

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór.      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here