Maria Noviana Soares. Foto TATOLI: Cancio Ximenes

DILI, 22 agostu 2019 (TATOLI)—Hatene hodi hakarak. Maun-alin alin-maun see tilun mai. Oh! rona, maun-alin sira, oh! …Tan matan ema taka neon ema taka. Tan ema taka dalan ema deo dalan. Neon atu nakloke matan atu haree. Ita sei haree ita sei hakarak. Atu sei hakarak ita sei hatene. Hatene tansá ita nune’e hela.

Fraze balun husi poezia “Hatene Hodi Hakarak” husi Saudozu Francisco Borja da Costa iha leten ne’ebá, sadik duni foinsa’e timoroan sira atu “hatene hodi hakarak” ba memória pasada sira ne’ebé akontese iha luta ba libertasaun nasionál durante tinan 24 nia laran.

Iha Kinta (22/8/2019) dadeersan, foinsa’e timoroan feto eh mane lubun ida, be hatais tais-mane no tais feto, Kaibauk kesi iha reen-to’os ba, Belak no Morten hahenuk iha sira-nia kakorok, hodi hakat tama éstúdio TVE Comoro, Dili, hakat hanesan mane-loos no feto loos.

Sira, foinsa’e sira ne’e la’o hanesan funu-na’in sira atu ba halo funu [kompete] hasoru “letra” sira be poeta timoroan sira hakerek hodi fanu timoroan sira hadeer luta hasoru invazór sira. Sira ida-idak sa’e ba palku leten, ida-idak komu liman no komu letras hodi lee “Poezia Reziténsia” nian be sira lee ho kuidade tebes.

Iha foinsa’e timoroan sira ne’e nia leet, iha foinsa’e feto ida ne’ebé nia hakat no nia lian hakilar bele halo palku iha Studio TVE nakdoko, zingo sira hamnasa, parede sira hananu, rai Dili nakdedar, no halo rai-lulik Timor-Leste ne’e nakdoko husi rohan ba rohan.

Feto, feto foinsa’e be hatais tais-feto no hahenuk Belak no Morten iha nia kakorok, ulsuku mean be sikat iha nia fuuk, brinku be tara nabilan iha nia tilun, lori nia hamriik hanesan feto Timor-Leste ne’ebé hamrik hanesan “Foho Matebian-Feto” ne’ebé hamnasa ho oin naturál tebes.

Iha nia hamnasa-midar nia leet, rona ema bolu konkorente ikus liu—konkorente númeru 10 ho naran Maria Noviana Soares. Nia hakmatek simu ho hamnasa-midar. Ho hakat ida be neineik, nia hamriik iha palku leten, nia hakmatek hanesan Foho Matebian-Feto be hamriik monok no kmook tebes.

Nia hakat neik ba oin ho ibun nakloke hodi lee poezia obrigatóriu “Povu Maubere Sei La Sai Atan Ba Ema Ida” husi Poeta Francisco Borja da Costa ho kbiit ua’in tebes. Bainhira nia ibun nakloke hodi temi fraze “Ita tenke hanorin ita-nia povu. Tansá mak iha esplorasaun. Ita tenke hamosu ema. Ema foun ida. Husi rai ne’ebé ita hamriik ba ne’e”, nia lian be naisin halo ema sira iha estudio laran, haree no tuur monok be la book-aan.

Rai no lalehan sente hakmatek. Bainhira rai nonook ona, tekir-tekir, feto Timor-Leste ne’e nia lian semo aas be aas hodi hakilar be hakilar; “Ita tenke harahun. Ta´uk no todan. Opresaun Koloniál. Ita tenke hakilar ho lian makaas tebes, Katak povu Timor, Povu Maubere, La sai atan. Ba ema ida. La sai tan. La sai tan atan. Ba ema ida”, hodi sama ain ba palku leten ne’e nakdoko halo ema no mate-klamar sira mós hakfodak.

Iha lian sira ne’e nia rohan, ema sira be tuur hakmatek foti oin, fó basa liman naruk be naruk. Nia hamriik dada iis naruk. Nia na´uk iis hodi haloot iis ne’e iha nia kabun laran. Ho hakmatek, nia lee tan poezia eskollidu “Dadersan Novembru” ne’ebé poeta feto timoroan ida, Sandra Tilman, hakerek;

Dadersan loromatan naklekar. Iha rai Timor Lorosa’e. Forma isin-tanan, labarik, klosan no feto-raan sira. Kumu letras iha liman, hakuak letraru Xanana hodi hakilar… Viva Timor-Leste… Viva Fretilin… Viva Loriku Asswa’in… Viva Kay Rala Xanana…

Maske isin-tanan… Laiha kro’at iha liman. Povu tomak Timor Loeorsa’e hakilar nafatin… Iha semitériu Santa Krúz. Sira tanis no reza, tekir-tekir sira ida-idak hakilar… Mamaaaa…Ha’u kala mate duni ona! Tan kilat musan borus iha sira fuan. Timoroan fakar raan. Mate be naklekar hanesan balada fuik. Lian maran bolu inan-aman la hetan…

Husi “letra” sira be nia lee ho ninia intonasaun no apresiasaun be másimu, totalmente lori nia hamriik iha Foho Matebian-Feto nia tutun, hodi haklaken ba rai-lulik Timor-Leste, katak nia mak merese hetan Primeiru Lugar iha Kompetisaun Lee Poema Rezisténsia ba komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 (30 Agostu 1999-30 Agostu 2019).

“Ha’u-nia sentimentu nu’udar feto ida, ha’u kontente no apresia tebes. Maske iha depois de iha semana kotuk, iha faze semi-finál, kuaze ha’u-nia lian maran. Maibé ida ne’e la dezafia ha’u atu ba oin. Tanba ne’e, ha’u hetan primeiru lugar ne’e, sai onra boot ida ba ha’u. Tanba, maske ohin ha’u labele sente diratmente iha tempu uluk maibé iha ha’u-nia aprezentasaun ida ne’e, ha’u mós sente duni katak ha’u mós manan funu iha momentu ne’ebá,” dehan Maria Noviana Soares ne’ebé moris iha Munisípiu Viqueque, Postu Administrativu Viqueque Vila, Suku Karau Balu, 01 Novembru 1997 ne’e ba Ajénsia TATOLI.

Tansá mak hili Poezia Eskollidu “Dadersan Novembru”, ho matan-ween haksolok nian, nia  hatán, tanba nia hetan inspirasaun lubun husi trajedia ka Masakre Santa Krúz 1991 ne’ebé lori juventude loriku aswa’in wain raan fakar, mate no balun lakon to’o agora buka sira-nia rate be la hetan.

“Ha’u hili poezia eskllidu ho titulu Dadersan Novembru ne’e tanba inspirasaun mai husi 12 de Novembru 1991 nian. Ne’e signifika katak ha’u joven tenke aprende ba luta juventude loriku asswa’in sira uluk nian, ne’ebé lori ha’u sai primeieu lugar,” dehan feto timoroan ne’ebé oras ne’e hala’o hela estudu iha Univesidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL), Fakuldade Medisina no Departamentu Saúde ne’e, ho fiar aan.

Sente ba, hanesan, rai-lulik Timor-Leste ne’e mós hamriik basa-liman ba nia [feto timoroan ne’e] ho laran ksolok. Tanba, rai Timor-Leste be nia sama ba ne’e, iha komemorasaun Loron Konsulta Populár ba dala-20 ne’e, presiza duni foinsa’e timoroan sira ne’ebé iha espiritu luta no aprende nafatin ba nafatin.

“Ha’u-nia mensajen ba foinsa’e sira iha Timor laran tomak mak ne’e; Labele para iha ne’e. Aprende, aprende, aprende no aprende nafatin. Bainhira ita iha hakarak, ita sei alkansa objetivu ne’ebé ita hakarak,” dehan Maria Noviana Soares ho hamnasa mihis. Bravo no Parabéns!

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór      : Rafy Belo

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here