Seremónia inaugurasaun monumentu istóriku iha Ermera. Imajen Tatoli/Evaristo Soares Martins

ERMERA, 12 agostu 2019 (TATOLI) — Bispu Dioseze Dili, Don Virgílio do Carmo da Silva, inaugura Monumentu Rekonsiliasaun Aifu, Suku Poetete, Postu Administrativu Ermera Vila, Munisípiu Ermera, segunda ne’e.

Monumentu Aifu ne’e hanesan memória rekonsiliasaun hodi halibur partidu lima ne’ebé oho-malu iha 1974 no 1975, liliu partidu boot Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN), Uniaun Demokrátika Timorense (UDT) ho APODETE.

Maski partidu Trabalhista ho Klibur Oan Timor Aswa’in (KOTA) la oho-malu iha momentu ne’ebá, maibé monumentu ne’e símbolu ba partidu lima ne’e hotu, nune’e soe ona ódiu-malu iha pasadu no agora ba oin, haree malu hanesan timoroan ida de’it.

Veteranu Ernesto Fernandes ‘Dudu’, Domingos Sarmento ho Eduardo Barreto, mak hamosu inisiativa harii monumentu ne’e.

Monumentu Aifu ne’e asina uluk hosi eis líder rezisténsia, Kay Rala Xanana, Bispu Dioseze Dili, Virgílio do Carmo da Silva. Maski Xanana Gusmão la partisipa, Xanana Gusmão mak asina uluk plaka ho Bispu Virgílio do Carmo da Silva.

Iha 12 agostu tinan 2019, Bispu Dioseze Dili, Don Virgílio do Carmo da Silva mak inaugura no fó mós bensaun ba monumentu ne’e hafoin dirije misa, ne’ebé partisipa hosi veteranu, militante partidu lima ne’e no ema na’in rihun-lima resin mak asiste inaugurasaun ne’e.

Prezidente Komisaun Organizadora, Ernesto Fernandes ‘Dudu’ dehan, memória rekonsiliasaun ne’e atu hametin pás ka dame, hodi halibur partidu lima ne’ebé iha 1975 oho-malu.

‘’Iha momentu ne’ebá, uma-mane no mane-foun mak oho-malu, maun-alin mak oho-malu. Tanba ne’e mak ha’u lori ha’u-nia naran hanesan militár obriga partidu lima ne’e para ohin loron hetan dame’’, dehan Komandante Dudu, iha Aifu, Suku Poetete.

Nia hatutan, bainhira nasaun ida hamriik ona, dame ka pás maka povu bele moris hakmatek, dame ka pás laiha povu la moris hakmatek, tanba hanoin hela de’it konflitu iha pasadu.

‘’Harii monumentu ne’e inisiativa ha’u-nian rasik, tanba uma-mane ho mane-foun to’o tiha ohin loron mós sei oin-suar ba malu, sei kaer kro’at ameasa ba malu, entaun estadu ajuda uituan. Ne’e duni, ha’u obriga partidu lima fó liman ba malu katak dame ka pás tenke iha Ermera’’, hateten atuál deputadu Partidu Demokrátiku ne’e.

Dudu informa, gastu orsamentu ba monument ne’e hamutuk rihun $52, to’o inaugura ne’e veteranu tomak mak tau osan hamutuk besik rihun $40 hodi halo festa ida ne’e.

‘’Ne’e la ódiu malu ona, tanba ami ba tiha ona mota, partidu lima ne’e tuun hotu ba bee-laran, para haketak tiha meik ho kro’at, oin su’ar ba malu, ami lori belak mutin ho mean ida hodi entrega ba uma lulik atu tara sira. Entrega mós belak ida ba Igreja, hodi koñese katak buat ne’e lulik duni. Rekonsiliasaun ne’e dame ba povu Ermera, maibé bainhira halo plaka, ha’u ba ko’alia kedas ho Xanana, nia asina uluk. Ohin, Amu Bispu foin asina ne’e’’, katak nia.

Nia haktuir, konfrontrontasaun boot entre partidu tolu, FRETILIN, UDT ho Apodete, Kota ho Trabalhista, lae.

‘’Ami só akumula ema rihun 17 resin mak mate. Ne’e mak ohin loron ha’u obriga halo momumentu rekonsiliasaun. Primeiru mosu iha 11 agostu, UDT mak halo uluk golpe iha fatin Aifu ne’e oho FRETILIN ida. Ne’e buat ne’e dada to’o boot no kontinua oho malu sai barak liu-tan. Oho malu to’o baze-apoiu rahun. Ami sai ba ai-laran, Indonézia tama fali mai”, nia haktuir.

Iha momentu ne’ebá, Ernesto Fernandes ‘Dudu’ hanesan delegadu Partidu FRETILIN nian.

Iha fatin hanesan, Prezidente Partidu Uniaun Demokrátika Timorense (UDT), Gilman dos Santos Exposto, kongratula Eis Vise Ministru Solidariedade Sosiál, Miguel Manetelu, ne’ebé lansa fatuk dahuluk iha 2016.

Gilman orgullu ba povu Ermera tomak tanba hotu-hotu bele fó liman ba malu harii monumentu hodi hakotu konfitu iha 1974 no 1975 entre partidu FRETILIN, UDT, Apodete, Trabalhista no KOTA.

Nia dehan, iha 11 agostu halo ona tinan 44, ikus mai hotu-hotu bele simu malu. Primeiru, apoia FALINTIL sira iha ai-laran hodi kontinua luta libertasasaun rai ida ne’e, segundu hotu-hotu vota iha referendu 30 agostu 1999, depois 4 setembru 1999 anúnsia kedas vitória ba ukun rasik-aan.

‘’Ida ne’e orgullu boot ba ita hotu. Ha’u espera katak Ermera fó ona ezemplu. Ha’u hein munisípiu sira seluk bele banati tuir hodi halo monumentu hanesan ne’e hodi hatuur pás, demokrasia ho liberdade ba povu tomak’’, dehan nia iha Aifu.

Gilman mós husu deskulpa no perdaun ba ema hotu-hotu sai vítima ba funu naruk.

‘’Hahalok balun hosi individu partidu UDT rasik no depois iha fali retallasaun hosi partidu FRETILIN. Buat sira ne’e ha’u konsidera hanesan laduun iha maturidade polítika iha momentu ne’ebá. Loloos ne’e tenke sukat ninia konsekuénsia, maibé iha momentu ne’ebá foin hetan liberdade, hotu-hotu hakarak buat hotu ansi, lalais no haluha tiha katak vida ne’e importante. Ho ne’e mak akontese duni funu no ema barak mate’’, katak nia.

Gilman kestiona hahalok membru UDT balun, ne’ebé viola prinsípiu partidu refere iha momentu ne’ebá. “Povu Ermera nia esperansa maka sei harii duni dame iha rai Timor, espesiál iha Ermera’’, hateten Prezidente UDT ne’e.

Iha inaugurasaun ne’e partisipa hosi Vise Ministru Saúde, Prezidente Autoridade Munisípiu Ermera, José Soares.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here