Diretór Komisaun Justisa no Pás Dioseze Dili, Padre Herminio Gonçalves. Foto Tatoli/Cipriano Colo

DILI, 24 jullu 2019 (TATOLI)—Oras ne’e dadaun, Dioseze Dili kontinua fahe formuláriu hodi halo identifikasaun ba povu ne’ebé okupa rai misaun.

Diretór Komisaun Justisa no Pás Dioseze Dili, Padre Hermínio Gonçalves hateten, to’o oras ne’e, Dioseze Dili seidauk hatene loloos rai misaun iha hektár hira, maibé iha Dili laran inklui parókia sira iha foho, povu sempre okupa rai propriedade misaun nian.

Amu haktuir, oras ne’e, sira ne’ebé okupa rai misaun tenke tuir lei númeru 13/2017, 5 juñu nian, ne’ebé Parlamentu Nasional halo iha tinan kotuk, dehan katak, lei ne’e autoriza ema sira ne’ebé hela hosi tinan 1975 to’o 31 dezembru 1998.

Maibé, Amu haklaken, lei ne’e iha ninia rohan, hateten katak, ema hirak ne’e (okupa hosi 1975 to’o 31 dezembru 1998) mak iha direitu ba rai, tanba sira hela kle’ur loos iha rai ne’ebé sira okupa, bainhira laiha reklamasaun ruma hosi Igreja no durante ne’e Uma-Kreda rasik la halo reklamasaun ba sarani sira, Uma-Kreda mós la propoin ba tribunál.

Tanba ne’e, serbisu ne’ebé oras ne’e Komisaun Justisa no Pás halo maka fahe formuláriu ba okupante sira atu priénxe, atu hatene de’it katak, ema na’in hira mak hela iha rai misaun.

Diretór Komisaun Justisa no Pás ne’e hatutan, bainhira hetan ona dadus, sei entrega ba Amu Bispu atu desidi no ema sira ne’e atu haruka ba ne’ebé no sei buka solusaun.

Maibé, Komisaun Justisa no Pás nia pozisaun ba maluk sira ne’ebé hela iha parte Ailok-Laran dezde tempu Indonézia, altura ne’ebá sira mai hosi fatin oioin, mak Dioseze ba hatudu fatin atu sira hela, uma fatin no halo ninia ordenamentu.

Iha altura ne’ebá mós Dioseze hameno kedas katak bele hela no fó tutan ba oan no beioan, maibé labele fa’an.

Maneira ida ne’e, Amu Hermínio esplika, Igreja halo tanba atu kontribui ba redusaun pobreza, pelumenus rai pedasuk ne’ebé povu hela ona, tenke fó duni ba sira.

Kona-ba impostu, tuir nia, governu de’it mak iha podér atu husu povu selu impostu, tanba impostu ne’e ninia karaterístika obrigatória.

“Dioseze la husu povu atu selu impostu. Sei husu karik, buat ne’e dehan kontribuisaun, maibé to’o oras ne’e Igreja seidauk husu. Igreja husu de’it maka sira ne’ebé hela ona iha rai pedasuk ne’e tenke tau matan didi’ak,” Padre ne’e haklaken.

Kona-ba rai sira ne’ebé to’o oras ne’e sei mamuk, Komisaun Justisa no Pás Dioseze Dili kontinua halo identifikasaun no halo mapeamentu hodi proteje, katak, ida ne’e mantein nafatin pertense ba propriedade Dioseze.

Ba sira ne’ebé oras ne’e dadaun hela ona iha rai ne’ebé pertense ba Dioseze, parte Dioseze formaliza liuhosi karta ne’ebé fahe tiha ona.

Formuláriu ne’e fahe ona to’o iha Dare no parte Comoro nian, bainhira hetan ona dadus bele lori ona ba Sistema Nacional Cadastro (SNC) atu bele sukat rai, no parte Dioseze mak sai deklarante, katak povu ne’ebé okupa rai refere iha direitu atu hela de’it (direitu ba uza).

Amu rekoñese katak, tuir loloos, direitu ba uza ne’e di’ak ona, maibé timoroan sira bainhira hetan ona rai pedasuk ida, nia fa’an tiha, ida seluk mai hola tiha, fa’an tutan tan, no seluk-tan.

“Maski ho aktu sira hanesan ne’e, durante ne’e Dioseze nunka fó sansaun ruma ba ema hirak ne’e, tanba Dioseze kaer metin ba buat ida ‘perdaun’. Ho dadus ne’ebé oras ne’e halibur ona, sei fasilita no sai baze legál ba Dioseze atu halo kontrolu iha kada tinan, katak, rai ne’e sei nafatin ka fa’an ona,” nia subliña.

Amu mós triste uituan tanba povu ne’ebé okupa rai misaun fa’an fali, hodi sosa fali karreta maibé la hanoin katak karreta ne’e sei hasai gastu maka’as liu-tan.

“Fa’an tiha rai muda hotu sa’e ba rai lolon, bee laiha no komesa ezije ba governu atu tau matan, tenke halo ponte, loke estrada no seluk-tan,” nia tenik.

Tuir loloos, tuir Amu Hermínio, rai misaun ne’e atu oferese ba kbiit laek sira mak hela, katak sira ne’ebé kbiit laiha duni atu hola rai, maibé iha realidade oin seluk. Maski nune’e, Dioseze la hola ba kazu.

Dadus provizóriu rai misaun iha Dioseze Dili parte Dare tún to’o área Maloa, Ailok-Laran, hamutuk hektár 200.

Kona-ba parte Lahane, agora hela de’it mak área Institutu Siénsia Relijioza (ICR-sigla portugés) nian, restu povu okupa hotu ona.

Jornalista: Cipriano Colo

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here