Kazál Gaspar Afonso no Florabela dos Santos Pacheco bainhira simu Sakramentu Matrimóniu iha Igreja Balide, Dili, 7 jullu 2019. Imajen espesiál

DILI, 14 jullu 2019 (TATOLI)Nai Maromak… O ha’u nia murak… Haraik perdaun mai ami-atan… Loron ida ne’e, ami na’in rua, hahú moris foun ida iha uma kain ida… Se moris di’ak, ita-rua hamutuk… Se moris terus, keta fahe malu… Di’ak ka aat, o ha’u la soe… Tan o ha’u sei tau matan, ha’u sei tane o…

Loos! Múzika kazamentu hosi artista lendáriu Timor-Leste, Tony Pereira iha leten, refleta ba situasaun kazál ida ne’e. Tanba hakarak moris tuir prinsípiu ida sai ema ida de’it no hakarak sai tebes Família Nazare, lori Gaspar Afonso no Florabela dos Santos Pacheco desidi simu Sakramentu Matrimóniu iha Igreja Balide, Dili, 7 jullu 2019.

Hanesan sapatu, bele pár rua maibé nafatin ida. Tanba ida de’it sei la útil. Tanba ne’e, ohin loron, sira la’ós rua maibé ida de’it. Saida mak sira rua desidi ona, ema labele hafahe. Só Maromak de’it mak bele fahe sira rua.

Nu’udar fiar na’in, maski defisiente-matan, sira iha konsiénsia rasik. Katak, sai sarani katólika, bainhira harii uma kain ona maibé la kaben iha igreja, signifika kastigu klamar.

Kazál Gaspar Afonso no Florabela dos Santos Pacheco bainhira simu Sakramentu Matrimóniu iha Igreja Balide, Dili, 7 jullu 2019. Imajen espesiál

“Kazamentu ne’e hosi ami-nia konsiénsia rasik. Primeiru, ita tenke rezolve espirituál. Se ita kazadu tiha mak ba misa ita la simu kominiaun, laiha folin. Ita labele hanoin ita-nia isin lolon iha mundu de’it. Ita tenke hanoin mós ita-nia isin klamar, isin espirituál sira mós tenke konsumi hahán. Se ita la kominiaun, sira (klamar) mós hamlaha hela de’it. Segundu, ita tenke asegura ona mós dokumentu legál ba oan sira. Hanesan ema sarani, tenke la’o tuir Maromak nia dalan,” Gaspar ba Agência Tatoli iha nia kna’ar fatin, Manleuana, Dili, foin lalais ne’e.

Ba nia, domin ne’e la’ós fásil. Domin ne’e difísil. Ne’e duni, tuir nia, domin ne’ebé sira na’in rua harii ona, nia sei kuida to’o rohan. “Tuir filozofia balun dehan ita atu hetan ema nia isin lolon ne’e fásil. Ita bele lori osan ita bele hetan, maibé atu hetan domin no ema nia fuan ne’e la’ós fásil,” aman ba oan rua ne’e haktuir.

Tanba domin ida ne’e, biar rai bele dook no bele hakat tuir foho-foho nia lolon, la’ós sai problema ba Gaspar. Ba Gaspar, importante nia bele kuda domin iha Kablaki hún (Same) ba ema ne’ebé durante ne’e nia hadomi.

Fou-foun, nia koñese Florabela ne’ebé baibain bolu ‘Bela’ ne’e liuhusi telefónema. Liuhusi telefone, ikus mai ninia laran monu ba Bela.

“Prosesu harii uma kain, primeiru ita hahú ho prosesu namora. Ami koñese malu liuhusi telefone. Bela iha organizasaun ida naran Fuan Nabilan iha Same. Iha momentu ne’ebá, Asosiasaun Halibur Defisiénsia Matan Timor-Leste (AHDMTL) foin harii iha 1 jullu 2011 no iha tinan 2012 ami hetan cobe house ida iha Bemori no ami serbisu iha ne’ebá. Iha altura ne’ebá, diretór AHDMTL ida uluk nian telefone ba organizasaun ida naran Fuan Nabilan. Diretór ne’e sempre ko’alia ho Bela nia kolega naran Rita. Sira ko’alia hela de’it depois mai ami-nia kna’ar fatin. Kolega dehan nune’e, Gaspar, o hakarak ko’alia ho sira Fuan Nabilan? Ha’u mós hatán dehan hakarak. Telefone ba mak fó mai ha’u ko’alia. Ha’u konsege ko’alia duni. Ha’u hahú husu. Ha’u bele ko’alia ho Bela ka lae? Bainhira ha’u rona ninia lian liuhusi telefone, ha’u fuan monu kedas no laran kona kedas,” nia dehan.

Hanesan malirin haka’as, Gaspar hamriik la metin. Nakdedar iha fatin. Fuan tuku-tuku. Hakarak hato’o lalais sentimentu domin ba ema nia oan feto. “Loron segundu, ha’u telefone fali ba ko’alia halimar, ha’u komesa hato’o ha’u nia sentimentu ba Bela. Momentu ne’ebá, ha’u hato’o sentimentu ne’e, Bela hatán dehan nia iha doben ona,” Gaspar hateten.

Iha doben ona? Sim. Iha doben ona. Salam KASET. Gaspar oin fila. Tolan kabeen mós laiha gostu. Espíritu sai namlaik. “Bela nia doben naran José Lino, Wailili oan, Zona Fatumaca, Baucau,” Gaspar haklaken.

Bela hanesan aifunan ida be lekar ninia funan iha dadeer no buras. Tanba ne’e, bainhira la hetan aifunan ida ne’e, Gaspar bele bulak no atu mate sala-sala.

“Komu nia dehan nia iha doben ona, ha’u dehan laiha buat ida. Ha’u husu ba o katak o bele fó o nia domin %99 ba o nia doben. Ha’u o fó netik de’it domin %1 mai ha’u mós ha’u kontente ona,” Gaspar lembra.

Maromak iha leten aas rona Gaspar nia halerik no sentimentu ne’e. Bela iha rai Same, teki-teki laran fila. Nia sente sá mak durante ne’e Gaspar sente. Katak, nia simu Gaspar sai hanesan ninia doben. Sira rua hahú hala’o domin iha setembru 2012.

Hetok sira rua nia domin atu buras, inimigu-domin mós hahú eziste. Impata sira rua nia domin iha dalan klaran. Domin naksobu. Sira rua fahe malu namkari.  “Tanba kolega balun laran moras ba ami na’in rua nia domin ne’e, entaun interven tiha ami. Halo ami na’in rua nia relasaun domin tenke kotu,” nia informa.

Relasaun domin para, halo Gaspar tenke simu konsekuénsia. Hosi Same, Bela dezesperada. Nia tuda kulpa ba Gaspar. Katak, tali domin ne’e kotu la’ós tanba ema seluk mak interven maibé Gaspar nia hahalok. Tanba Gaspar nia domin sanak. Nia (Gaspar) fahe domin ba Bela, fahe mós ba feto seluk. Wow… Afinál, mane Dili ne’e nune’e.

“Nia foti desizaun duun ha’u dehan iha Dili ne’e ha’u ne’e hanesan ne’e no hanesan ne’ebá. Ba ha’u, laiha buat ida. Ha’u hatán ba nia katak se ha’u sala mak o fó para ha’u, laiha buat ida. Se ema seluk nia sokar lia mak o fó para ha’u, loron ruma o sei fila xa,” Gaspar haktuir.

Feto Maromak kuandu tensaun, mane satan la biban. Dehan nune’e, nune’e kedas. Hanesan akontese ba Gaspar, katak bainhira Bela hirus Gaspar, nia (Bela) troka tiha kedas ninia sim card, halo Gaspar kontatu mós la hetan.

Bele troka sim card maibé domin la troka. Saudade. Fuan kontinua saudade. “La kle’ur, ami-rua kala destiñu duni. Nia haruka mensajen fali ninia númeru foun mai ha’u. Kuandu nia mensajen, ha’u telefone kedas ba nia. Iha momentu ne’ebá, nia kustupadu entaun ninia lian oin seluk tiha, halo ha’u hanoin ema seluk mak mensajen ha’u. Afinál nia. Ha’u hanoin nia lakohi ona ha’u. Nia hamnasa de’it.  Hanesan ne’e, ami kontinua fali,” nia tenik.

Durante fulan tolu ko’alia domin via telefónema, Gaspar sente la furak. Nia hakarak hasoru direta Bela iha nia uma, Same. Tanba ne’e, iha 8 dezembru 2018,  nia hakat ba Same ho ninia staff ida ho bus.

To’o iha Same, sira na’in rua buka Bela. Buka Bela besik loron tomak la hetan. Tanba sente kolen no hamlaha, ninia staff ne’e haruka sira na’in rua deskansa no han lai buat ruma mak la’o buka tan. Maibé, Gaspar lakohi. Ulun moruk.

“Objetivu ita mai Same ne’e buka o nia biin (Bela). Ami komesa la’o hosi Ospitál Same depois hetan Bela nia uma iha bairru ida naran Uma-Forma. To’o iha ne’ebá, ami hasoru malu, ami ko’alia. Ko’alia-ko’alia, lorokraik atu fila, rai udan fali. Entaun, kalan ne’e ha’u deskansa de’it iha Bela nia uma,” nia haktuir.

Iha uma ne’e, nia hanoin rua-rua. Nia ta’uk Bela nia pai hirus. Maibé, hafoin hasoru malu, afinál Bela nia pai ema ida di’ak. Oin to’os uituan maibé laran ne’e estima. Estima mak estima nune’e… Estima tebes Gaspar.  “Momentu ne’ebá, Bela sei moe-moe. Entaun, nia hatán ba ninia família dehan ha’u ne’e ninia kolega de’it maibé Bela subar la hetan tanba ninia pai hatene hela,” nia tenik.

Hanesan masin-midar, midar iha ibun, hakarak koko bebeik. Gaspar koko bebeik ba Same atu hatudu ninia domin ba Bela. “Hafoin tuun tiha mai Dili, ha’u fila hikas ba Same iha 22 janeiru 2013. Ha’u-nia intensaun mai ne’e la’ós ita atu halimar malu maibé hakarak harii família iha futuru. Ami-nia relasaun kontinua hanesan ne’e, família mós hatene, família hosi Bela nian dehan Bela mak ne’e. Depois iha setembru 2013, ha’u ho família ba tan fali Same hodi dere Bela nia odamatan (prenda).

Hafoin seremónia lere-dalan (prenda) ne’e ramata, Gaspar dehan, loloos sira atu kazamentu iha 29 dezembru 2018, maibé tanba kestaun balun, sira adia fali ba 7 jullu 2019. Parabéns Noivu & Noiva.

Biar bele defisiente-matan, maibé bele atende nesesidade uma-laran. Iha uma kuandu ropa fo’er, Gaspar kose, ninia ferik-oan solur. Se Gaspar fase hotu no solur hotu, ferik-oan habai. Maran hotu, ferik oan hatama, depois hikar no nia ba reforsa tan.

“Ho kondisaun defisiénsia-matan ami labele haree, maibé ami uza ami-nia matan-fuan (mata hati) ne’e bele haree buat hotu-hotu,” nia dehan.

Kuandu te’in, Gaspar haktuir, ninia ferik-oan nia alin na’in 3 mak troka malu te’in. “Ita hakarak halo hela buat sira ne’e, dalaruma alin sira dehan husik ami mak halo. Ami hela ho maun sira ne’e atu ajuda buat sira ne’e,” nia hateten.

Jornalista: Nelia Fernandes

Editór: Xisto Freitas

Lee mós notísia ida ne’e: http://www.tatoli.tl/2019/07/nehek-deit-bele-buka-hahan-ba-feen-no-oan-tansa-ita-labele/

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here