Koordenadór Timor Leste Coalition for Education (TLCE), José Monteiro. Imajen/Espesiál

DILI, 19 juñu 2019 (TATOLI)—Koordenadór Timor-Leste Coalition for Education (TLCE), José Monteiro, hateten kualidade edukasaun  to’o oras ne’e sasi problema boot tanba impaktu hosi prosesu sivilizasaun ne’ebé naruk tebes.

Nia ahaktuir iha faze tinan 1975 ba kotuk, ema portugés sira mai introdúz portugés ba ema elit polítika de’it ka ema boot nia-oan mak asesu ba edukasaun, maibé ba povu nia oan lae.

“Fukun hosi kualidade edukasaun laiha agora ne’e tanba konstrui hosi prosesu sivilizasaun ne’ebé naruk, tempu portugés, tempu indonéziu to’o ukun-aan. Ita sira ne’e balun hetan rohan hosi portugés, hetan rohan hosi indonéziu, segundu governu tau osan barak iha infrestrutura edukasaun, tanba estudante barak liu eskola,” dehan nia ba Agência TATOLI, iha edifísiu FONGTIL, Caicoli, Dili, ohin.

Nia husu governu harii biblioteka, haforsa disiplina, kualidade profesór, infraestrutura kada eskola no matéria dialétiku

“Ita-nia profesór sira agora ne’e maioria la’ós prepara sai profesór. Uluk situasaun obriga sira ba hanorin, ema laiha ne’e atu bolu sé,” José haktuir.

Nune’e mós, nia hatutan, faze daruak iha tempu okupasaun Indonéziu nian to’o tinan 1999 introdúz edukasaun ema hotu-hotu bele asesu ba edukasaun, maibé momentu ne’ebá ba rejistu iha ensiñu báziku ho idade tinan 16 no tinan 17.

“Iha momentu ne’ebá rekursu barak liu pur-volta %80 hosi totál profesór ne’ebé hanorin maioria ema indonéziu. Eskola hirak ne’ebé uluk sira loke bazeia ba totál númeru estudante ne’ebé eziste iha momentu ne’ebá, ita tenke konsiente katak totál estudante uluk la hanesan ho totál estudante ne’ebé eziste agora. Uluk barak liu mak la eskola, barak halai ba ai-laran, jovens sira la eskola,” nia haklaken.

Nia afirma, iha momentu ne’ebá infraestrutura eskola nian hetan estragu, profesór sira fila hotu ba sira-nia rain.

“Saida mak mosu, ita hahú ho kondisaun baibain de’it ka emerjénsia de’it. Universitáriu sira bolu malu ba harii eskola, sira ba taka lalais kalén sira ne’ebé ladún mutuk ne’e taka fila-fali hodi sai mahon no hanorin labarik sira. Iha tinan 2002, governu rekoñese sira nu’udar profesór, rekoñese eskola bázika, rekoñese eskola sekundária to’o universidade, prosesu ida ne’e la’o to’o 2010,” José salienta.

Antes 2010, tuir nia, lei baze edukasaun seidauk iha no INFORDEPE seidauk estabelese. Uluk formasaun ba profesór iha, maibé la’o ho emerjénsia de’it no malae hanorin uituan, hadi’a mós sala aula balun.

“Sala aula hirak ne’e eziste to’o agora. Sala sira ne’e labele ona responde nesesidade estudante tempu agora nian, tanba sala aula uituan de’it kompara ho númeru estudante ne’ebé atu tama mai inklui mós profesór,” Koordenadór TLCE ne’e hateten.

Nia informa, prosesu dezenvolvimentu edukasaun foin hahú iha 2010 hodi halo introdusaun ba sistema edukasaun, halo introdusaun kona-ba estabelesimentu instituisaun relevante sira hodi apoia prosesu dezenvolvimentu edukasaun.

“Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN), agora foin la’o tinan sia (9). Implementasaun iha 2012 mai leten. Ita mós hasoru impase polítika barak, entaun implementasaun PEDN ne’e ita sura foin la’o tinan 7, tanba tinan 3 ka 4 tutuir malu ita hasoru impase polítika,” nia tenik.

Nia esplika, baze atu dehan kualidade edukasaun tún ka sa’e, saida mak prepara gora, ida ne’e mak xave atu hateten kualidade edukasaun tún ka sa’e.

“Situasaun agora ita-nia estudante sira la lee livru. Estudante sira hanorin hosi profesór sira laiha kualifikasaun di’ak, estudante sira eskola iha ambiente ne’ebé la seguru, iha aula ne’ebé kloot no ema barak mak iha laran. Ida ne’e mak sai indikadór,” José esklarese.

Nia afirma, estudante sira ne’ebé oras ne’e ramata sira ona nia estudu, maibé laiha kualidade, tanba prodúz hosi profesór ne’ebé tuir formasaun emerjénsia ne’e.

“Sé ita-nia oan sira la lee livru agora, ramata universidade mós laiha kualifikasaun nafatin. Sé ita hakarak kualidade edukasaun tenke julga hosi aula, fasilidade, kualifikasaun profesór, kurríkulu, asesu ba bolsu estudu. Hirak ne’e hotu nia rezultadu keta-ketak mak ita foin dehan kualidade edukasaun ne’e tún ka sa’e,” Koordenadór TLCE ne’e hateten.

Jornalista: Evaristo Soares Martins

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here