Dadur sira hakbesik-án ba amu bispu rein amu bispu nia liman. Imajen Tatoli/Cancio Ximenes

DILI, 15 juñu 2019 (TATOLI)—Ami ema sala na’in. Ai sala ida sala tebes duni. Soe hela inan-aman, feto naan sira. Hodi mai terus hamutuk ho ema seluk. Maluk balun soe hela feen ho oan. Ai labarik mós tanis loron-kalan. Bolu ba nia aman. Ema ida be la hatán. Tanba sala ne’ebé mak aman halo.

Rai ida rai Becora… Sala na’in sira-nia terus fatin. Tuur iha rai Becora. Foti matan hodi hateke. Hetan de’it mak Balibar no Fatu-Ahi. Ami ema oan-ki’ak tebes. Ai ki’ak ida ki’ak rabat rai. Toba iha fatin kloot. Ema ida be la tau-matan. Tanba sala ne’ebé mak ami halo (Múziku no Artista Múzika, Sergio “Aseu” de Deus).

Sábadu (15 juñu 2019) dadeer-saan be buras, lori ema wa’in be oin buras forma nakonu iha Prizaun Becora nia odamatan boot nia oin. Ha’u hamriik sikat-leet iha ema wa’in ne’e ninia klaran. Sira mesak hatais mutin hodi ko’alia lian oioin (makasae, galolen, mambae, tokodede, nsst). Karik, loron ohin, espíritu santu sei tuun iha sira ida-idak nia ulun. Karik, sira hirak ne’e mak sei hamutuk ho prizioneiru lubun ida atu simu Sakramentu Krizma iha minutu no oras balun tan.

Ha’u hamriik, foti matan hateke ba moru Prizaun Becora nian be aas, mahar no toos, halo ha’u hanoin fali múziku no artista múzika Sergio “Aseu” de Deus ninia múzika ho títulu “Ami Ema Sala Na’in”. Ha’u kanta iha ha’u-nia laran, kanta tuir fraze balun ne’ebé ha’u sita iha leten ne’ebá. Ha’u sente, moru prizaun nian no ai-horis sira be hamriik hakonu Prizaun Becora nia área, sira-nia tahan sira anin huu-kona bidu mesa-mesak, atu hanesan loloos, sira mós atu hananu hamutuk ho ha’u.

Guarda prizionál ida loke odamatan prizaun nian luan be luan. Ami tama rame-rame, ho hakat ida ne’ebé nakonu ho laran-ksolok. Hein be hein, kareta mutin ida lori tama Bispu Dioseze Dili, Don Virgílio do Carmo da Silva, SDB, para iha ami oin. Ema hotu hamriik firme hodi simu líder Igreja Katólika nian ne’e. Tekir-tekir, prizioneiru sira be hatais roupa adat nian ho dere tambór sai hosi odamatan prizaun nian hodi simu no bidu hasoru amu bispu ho jeitu hanesan ema lia-na’in sira hodi lori akompaña amu bispu tama ba laran.

Família hosi dadur sira asiste dadur sira halo krizma iha Prizaun Becora. Imajen Tatoli/Cancio Ximenes

Ha’u sikat leet tama tuir ba laran. Hakat liu tiha odamatan dalas rua, iha odamatan ka dalan ba kapela St. António nian, ha’u haree dadur lubun ida hamriik iha odamatan oin. Ha’u koñese dadur ida be hamriik mesak ne’ebá ne’e. Nia ema liman-raan ida. Nia kala hamriik hein hela ninia família (feen ka oan sira) atu mai ka lae.

Ha’u hakat tan ba oin, dadur na’in rua tuur keta-ketak, tuur la liga malu. Sira-na’in rua, ha’u koñese, sira eis membru governu ne’ebé dadur hamutuk ho dadur 600 resin iha prizaun ne’e. Sira-na’in rua hateke ita ho matan mamuk. Esperansa laek? Lahatene. Hein nia família sira? Karik nune’e. Ha’u hatudu hamnasa-mihis hodi hakat ba oin. Ha’u haree dadur lubun ba lubun, lubun ida-idak hamriik iha sira-nia bloku nia oin. Hateke ba iha altár oin, dadur sira hamutuk ema 58 be katais faru-mutin hamriik firme ho lilin ida-idak iha sira-nia liman. Sira lubun ida ne’e mak sei simu Sakramentu Krizma.

Iha selebrasaun misa ba aniversáriu Mahein St. António ne’ebé sai Prizaun Becora nia mahein,  iha nia omília, Bispu Dioseze Dili, Don Virgílio do Carmo da Silva, SDB, haklaken ba krizmadu no sarani sira atu husu ba sira-nia án saida mak sira tenke halo atu sai ema ne’ebé di’ak?

Maluk doben sira… Ohin, ita hamutuk iha ne’e, ita feteza ita-nia mahein St. António nia loron ne’e, konvida ita hotu fila fali atu haree ba St. António. Maski haree ba ita-nia moris, dalaruma buat ne’ebé akontese, ita sente lakon esperansa, ita dezanima, dezesperu, lakon konfiansa, dala barak ita sente abandonadu. Maibé, Maromak lahaluha no nunka abandona nia oan sira. Maromak Aman ida ne’ebé di’ak tebes ho mizerikordia, ida ne’ebé tau matan mai ita, Nia liman nafatin nakloke mai ita.

Nune’e mós iha moris dalaruma ita la’o sala dalan. Ita-nia Maromak nunka se kolen atu hatudu dalan mai ita atu fila fali ba Nia. Ita na’in Jesus Kristu nia domin mai ita ida-idak mak ita bele dehan katak wee-matan konsolasaun ninian no wee-matan esperansa ninian. Buat ida ne’ebé ita keta haluha mak ida ne’e; Laiha buat ida ne’ebé mak bele haketak ita hosi Nai Maromak nia domin. Maski moru prizaun nian mahar no toos oinsá mós, Maromak Nia domin bele penetra (konkista).

Buat ida tan mak presiza tau iha ita-nia neon. Buat ida ne’ebé mak bele haketak ita hosi Maromak mak saida? Buat ida de’it, ita-nia sala. Sala mak haketak no hadook ita hosi Nai Maromak. Maibé, ita haraik án nu’udar ema sarani, St. António konvida ita atu hatene rekoñese hodi halo ita-nia konfisaun no hakribit ita-nia hahalok aat sira, atu ita bele fila fali ba Maromak.

Liuhusi ita-nia sentimentu arependementu ida ne’e, mak oportunidade ida mai ita atu hasoru malu fila fali ho Maromak ninia mizerikordia. Tan ne’e mak maluk doben sira… Ohin ne’e, ita haksolok tanba ita hotu bele halibur hamutuk hale’u estátua St. António ninian. St. António konvida ita iha dadeer ida ne’e, atu ita pauza no fó tempu oituan atu hanoin kona-ba ita-nia moris.

Loos duni! Ita hotu mesak sala na’in maibe hodi Kristu nia terus to’o mate, ninia raan kasu ita salan tomak. Ita bele monu ba sala maibé iha Sakramentu Konfesa ne’ebé loloos, ita tenke hadomi fila fali. Sakramentu Konfesa mak dalan ida ba ita koko fila fali Maromak ninia domin. Ida ne’e mak Uma-Kreda ninia hanorin. Ida ne’e mak dalan ne’ebé ita Nai Jesus Kristu husik hela mai ita.

Ba ita hotu ne’ebé la’o ba mak ita la’o sala, fila fali ba Maromak hodi husu ninia perdaun. Fuan moos no laran moos. Fuan moos no laran moos ida ne’e mak sai razaun ida mai ita, katak liuhusi Sakramentu Konfesa kontinua transforma ita. Ohin, hametin liu-tan ho prezensa espíritu santu ninian ne’ebe sira sei simu iha sira-nia moris.

St. António hakerek hanesan nee, “Domin mak klamar fiar ninian. Nia [domin] mak fó moris. Wainhira domin laiha, fiar ne’e mate.”

Kuandu ha’u tama iha ne’e [Prizaun Becora nia laran], ha’u haree buat hotu ne’ebé ita-boot sira [dadur sira] halo iha ne’e, ha’u dehan fatin ida ne’e fatin lulik no fatin santu. Tanbasá mak fatin lulik? Tanba iha fatin ida ne’e mak ita transforma ema. Fatin ida ne’e ita husik ita-nia án ba Nai Maromak tanba Nai Maromak liuhusi ema oioin bele lori ita hasoru malu fila fali ho ita-nia mizeria, ho ita-nia frakeza atu ita bele transforma. Tanba iha fatin ida ne’e mak apriende fila fali oinsá mak fó fali fatin ba Maromak iha ita-nia moris.

Maluk doben sira… Iha fatin ida ne’e mak ita bele hametin dala ida tan no haki’ak fila fali ita-nia amizade ne’ebé metin no di’ak liu-tan, furak liu-tan ho Nai Maromak liuhusi orasaun. Orasaun mak bele transforma ema ida-nia fuan. Orasaun mak bele transforma ema ida-ninia moris. Orasaun mak bele transforma no ita apriende atu simu perdua, husu perdaun hosi Maromak no apriende mós atu fó perdaun—se monu karik hamriik bá.

Iha múzika Italianu ninia liafun dehan, “Vitória la’ós tanba ema ne’e la monu maibé korajen atu hamriik.” Ita-nia vitória, ita-nia susesu ne’e la’ós hatudu katak ita nunka monu no di’ak hela de’it. Maibé, vitória ne’ebé loos la’ós dehan katak ida ne’ebé la monu maibé ida ne’ebé hatene hamriik. Maski monu maibé ita hamriik fila fali no iha korajen buka Maromak.

Rona amu bispu nia omilia ne’e, ha’u haree, dadur wa’in-wa’in be tuir selebrasaun misa no dadur lubun be simu Sakramentu Krizma, hamriik ho homan liman iha hirus-matan hodi taka matan rona no rona. Maski hamriik iha loron manas nia okos no manas nabutun iha lalehan leten be halo sira-nia oin lakan hanesan lalenok tanba kosar, la hamate sira-nia espíritu hodi konsentra rona amu bispu nia omília.

Misa ramata, dadur hirak ne’e buka hakbesik-án ba amu bispu atu rein amu bispu nia liman. Ha’u kuriozu. Ha’u mós hamriik sikat leet iha dadur sira-nia leet. Ha’u hakfodak uituan. Wainhira dadur ida ho nia espoza hakbesik ba amu bispu hodi rein liman, amu bispu husu ba dadur ne’e, “Sente oinsá hela iha prizaun ne’e?” Dadur ne’e hatán ho lian todan, “Ha’u sente di’ak.” Amu bispu kaer iha dadur ne’e nia kbaas hodi dehan, “Konsidera de’it katak agora moris hela iha koléjiu (asrama) no ne’e hanesan eskola ida.” Dadur ne’e hatán ho doko ulun de’it.

“Hanesan ha’u-nia kompromisu nu’udar bispu, ha’u loro-loron sempre reza ba sira ne’ebé hela iha prizaun. Ha’u sempre loro-loron hanoin nafatin reza ba ita-nia prizioneiru sira hotu. Ha’u husu mós ba imi, imi hetan oportunidade barak liu reza mós mai ha’u no reza mós ba ita-nia ukun na’in sira hotu,” dehan Don Virgílio do Carmo ba prizioneiru sira no prizioneiru sira simu ho basa-liman naruk.

Iha basa-liman naruk ne’e nia leet, ha’u sente manas be nabutuk iha lalehan nia tutun, lori amu bispu no ema ida-idak dada-án atu hakat fila fali ba sira uman. Ha’u hakat tuir amu bispu nia kotuk, hakat sai hosi odamatan Prizaun Becora nian. Ha’u foti liman fó adeus ba Prizaun Becora no dadur 600 resin, hodi tatoli liafaun fraze balun hosi Sergio “Aseu” de Deus nia múzika;

Bainhira loron to’o

Ami sei fila ba fatin

Hamutuk ami-nia inan-aman sira

Halibur feen ho oan

Feto naan sira

Hodi haksolok netik ho ami ema dadur.

 

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here