Prezidente Parlamentu Nasionál, Arão Noé de Jesus da Costa Amaral. Imajen TATOLI/António Gonçalves

DILI, 27 maiu 2019 (TATOLI) – Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Arão Noé, hatete diferensa hanoin iha konjuntura polítika ne’e normál, maibé votu mak dalan ikus atu determina desizaun iha plenária.

Tuir mai TATOLI, I.P hatun entrevista kompletu ho Prezidente PN, Arão Noé, iha ninia knaar fatin, sesta, (24/5/2019).

TATOLI: Durante ne’e ita haree parte bankada opozisaun fó hanoin krítiku no dala ruma di’ak, maibé bankada Governu la-konsidera, ne’e tanba saida?

PPN: Iha konjuntura polítika, diferénsa idéia ne’e buat normál. Bele hosi Bankada Governu fó opiniaun no defende buat ne’ebé di’ak, más opozisaun nia knaar mak kontra, entaun nia kontra.

Sujestaun di’ak ka la di’ak, ne’e depende ba deputadu sira. Partidu Governu iha kompromisu polítiku ida. Se opiniaun konstrutivu, normalmente konsidera, más oinsá tenke liuhosi votu mak determina.

Tanba ne’e bele di’ak oinsá más agora desizaun plenária mak determina ho votu, ida ne’ebé mak maioria, ida ne’e mak vale ba ita nia Estadu.

Opozisaun parte balun dehan di’ak, maibé depende ba deputadu sira sente ida ne’e di’ak ka lae. Labele hosi parte dehan di’ak, obriga ema seluk atu tuir, ne’e labele tanba demokrasia.

TATOLI: Iha Ita-Boot nia mandatu, maizumenus Ita-Boot nia esperansa atu ezerse funsaun ho di’ak ne’e oinsá?

PPN: Esperansa mak atu kumpre de’it knaar tuir lei no konstituisaun. Ita deklara prinsípiu Estadu direitu no demokrátiku, tanba ne’e buat hotu la’o tuir lei no konstituisaun.

Parlamentu Nasionál tenke halo tuir nia estatutu nu’udar deputadu no rejimentu parlamentu. Iha funsionamentu parlamentu ami iha lei. Importante mak sei ita tuir regra hotu ha’u hanoin laiha problema, ida ne’e mak ha’u deseja.

Estadu direitu bainhira ita tuir regra laiha ema ida mak manan no laiha ida mak lakon. Más kuandu ida impoin ninia hakarak atu konvense ema seluk sein tuir regra, ida ne’e mak grave ba Estadu. Ha’u dezeja susesu ita nia dentru de regra ho objetivu atu defende interese nasionál.

TATOLI: Koa’lia kona-ba reforma institusionál, tuir Ita-Boot nia hanoin ida ne’ebé mak prioridade ba Estadu atu halo?

PPN: Foin dadauk iha programa ida atu halo reforma iha setór justisa. Ita haree katak ita nia lejizlasaun hanesan lei organizasaun judisiál, ita iha dekretu UNTAET nia ida iha tinan 2000, ne’ebé agora sai regra atu funsiona Tribunál sira.

Tanba ne’e mak ita iha de’it Tribunál Rekursu, mesmu ita nia Konstituisaun hatete tenke iha Tribunál Supremu, más tanba Tribunál Rekursu mak halo ona funsaun hanesan Tribunál Supremu no agora dadauk ita iha Tribunál haat; Dili, Baukau, Suai, no Oekusi.

Enkuantu populasaun sa’e ona hosi 600.000 agora kuaze to’o milliaun rua, entaun kazu krime kuaze sa’e barak.

Kada tinan ita bele iha 5.000 kazu, depois kazu  pendente por volta de 3.000, hatudu katak nesesidade justisa ne’e presiza halo mudansa hodi aserta buat balun.

Mudansa tenke halo re-estruturasaun ba orgaun judisiál ninian no ita haree bele kria ona Tribunál Supremu ka lae, bele iha ona Tribunál Konta ka lae. Depois ita bele kria ona Tribunál Rekursu ida ka rua, Tribunál Distritál bele alarga ba lima ka 10. Iha nasaun barak mak sira loke, hahú kedas ho kada munisípiu iha Tribunál ida.

Objetivu mak atu lori justisa besik povu, tanba ita nia objetivu prinsipál mak bele lori justisa ba povu hodi povu hetan justisa ida ne’ebé justu no baratu. Justisa ne’ebé besik povu tenke Tribunál ne’e povu bele asesu.

Karik kazu barak mak pendente iha Tribunál sira bele tinan rua ka tolu seidauk hotu, entaun ita tenke buka oinsá atu alarga. Kazu ida ezemplu iha Dili, juis ida bele kaer kazu 100 to’o tinan ida, as vezes nia nunka konklui.

Dezafíu ita nia boot liu mak rekursu umanu, iha setór justisa, juis menus más agora ita iha ona 36. Uluk ita hahú ho 10 resin.

TATOLI: Ita-Boot konkorda tanba kestaun língua, dala ruma bainhira orgaun judisiáriu sira foti desizaun, ema barak mak kestiona sira nia interpretasaun?

PPN: Problema boot ba ita língua, más ida di’ak agora prokuradór sira komesa hakerek akuzasaun sira ho lian-tetun no desizaun sira Tribunál mós balun bele halo ho lian tetun, defensór mós komesa hatan ho lian-tetun iha kazu balun.

Problema boot ba ita mak lei sira sei hakerek ho Portugés, maibé iha balun mak tradús ona ba tetun, más ita nia gramátika tetun seidauk bele di’ak, tanba ne’e dezafíu boot ba ita mak língua.

Ha’u nia sujestaun mak primeira tenke kria eskola ba formasaun profesora iha lian-portugés para bele tama to’o eskola báziku sira iha suku no aldeia hodi hanorin portugés ho di’ak, nune’e labarik sira aprende kedan portugés, hodi tinan lima ka 20 ba oin, ita bele hetan juis sira ne’ebé mak koa’lia portugés ho di’ak no bele intrepreta lei ho loos.

Hein katak ho esperiénsia tradusaun lei ba tetun, bele ajuda juis sira nia intrepretasaun no desizaun sira bele hakerek ho tetun bele ajuda sira deside ne’e sira komprende. Portugés iha termus balun mak defísil, so ema jurista sira mak bele komprende.

TATOLI: Foin lais ne’e ita akompaña diskursu Prezidente Repúblika katak sente limite bainhira fó indultu no komutasaun, oinsá ho parte parlamentu bele koopera hodi altera lei ne’e?

PPN: Sim, ideia di’ak hosi Prezidente Repúblika. Iha 2016, Parlamentu Nasionál aprova lei kona-ba indultu, tanba antes ne’e ita laiha lei ida kona-ba regula fó indultu. Momentu ne’ebá bazeia de’it ba Konstituisaun, Prezidente Repúblika bele fó no hasai kedas ka redús, depende ba desizaun.

Lei ida ne’e regulariza ona, Prezidente bele fó indultu kuandu prizioneiru ne’e kumpre um tersu, entaun bele halo indultu. Iha kazu balun labele halo indultu hanesan brankeamentu kapitál, finansiamentu terrorizmu no seluk tan.

Iha limitasaun balun, tanba ne’e Prezidente Repúblika preukupa. Iha audiénsia loron hirak liubá Prezidente koa’lia duni asuntu ne’e, katak preokupa tanba lei ne’e limita demais kompeténsia Prezidente atu fó indultu tuir Konstituisaun nia mandatu.

Sim ho preokupasaun ne’e, kompeténsia atu altera lei ne’e, Governu bele liuhosi Ministériu Justisa no Parlamentu Nasionál bele liuhosi deputadu no líder bankada sira.

Tanba ne’e ho sujestaun Prezidente Repúblika nian hosi parte rua bele konsidera no halo draf (ezbosu) hafoin lori ba plenária hodi Parlamentu konsidera atu diminui limitasaun sira.

Di’ak liu mak Prezidente Repúblika bele fó sujestaun draf ida para ajuda ami atu muda iha ne’ebé. Lei ne’e artigu barak no atu book hosi parte ne’ebé Prezidente Repúblika bele fó sujestaun ruma no ha’u hanoin bankada sira bele konsidera no deputadu sira bele sai hanesan proponente no bele altera lei ne’e. Ha’u hanoin lei hotu laiha ida mak mate, lei hotu nakloke para halo alterasaun kuandu Estadu presiza.

TATOLI: Koa’lia kona-ba Lei Anti Korrupsaun ne’ebé agora dadauk iha faze diskusaun espesialidade iha komisaun, modelu oinsá mak Parlamentu hakarak aumenta iha testu substitutivu no nia faze to’o ona ne’ebé?

PPN: Lei Anti Korrupsaun agora la’o hela, tuir informasaun ikus sira aprova ona to’o artigu 22. Iha diskusaun sira komesa alarga hodi aumenta tan kapítulu balun. Kapítulu ida mak prevensaun no ida mak deklarasaun bens. Sei opsaun rua ne’e mak sira opta tan, lei ne’e la’os artigu 40 resin, maibé bele to’o artigu 100.

Ida ne’e kompeténsia Komisaun A nian, tanba plenária delibera hodi baixa ba Komisaun A no komisaun ne’e mak iha kompeténsia hodi halo apresiasaun iha espesialidade. Ha’u hein katak sira bele konklui mais rápidu posibel para bele rezolve situasaun sira.

TATOLI: Haree ba kapítulu ne’ebé barak, tinan ida ne’e bele konklui?

PPN: Ami deseja atu bele konklui molok tinan ne’e hotu. Ha’u nia prinsípiu hakarak molok resesu 15 jullu tenke konklui. Hein katak Komisaun A bele kumprii ida ne’e para bele konklui.

Iha Komisaun A iha reprezentante bankada hotu, hein katak sira bele intende malu para bele prosesa. Bankada opozisaun mak sai proponente ba lei ne’e, hotu-hotu iha ne’ebá. Hein katak sira konsensu para aselera prosesu ne’e halo hotu lalais.

TATOLI: Oinsá Parlamentu nia kooperasaun ba polítika Governu liuhosi Sekretaria Estadu Ambiente kona-ba zero plástiku, haree ba realidade meza (meza entrevista) ne’e sei nakonu ho bee iha plástiku?

PPN: Polítika zero plástiku, Parlamentu aprova ona deliberasaun ida. Agora atu hapara plástiku ne’e mak ami seidauk hetan meius ida oinsá mak muda bee ba fatin seluk ida para troka plástiku ne’e rasik.

Se membru Governu ida de’it nia bele troka fásil, más iha Parlamentu ami tenke troka ba 65 deputadu nia nesesidade. Agora ita atu tau bee ne’e iha kopu hodi fui de’it mak fahe, ema ida hemu lahatene bee ne’e hosi ne’ebé.

Tanba bee ne’e liga ba ema nia saúde, nia tenke hatene mai hosi ne’ebé hafoin nia bele konsumu. Tanba ne’e mak ami hasai marka ne’e mos difísil tanba deputadu ne’ebé hakarak hemu ne’e tenke hatene bee ne’e hosi ne’ebé.

Ami sei buka maneira oinsá atu rezolve situasaun ida ne’e, opsaun ida mak ida-idak lori ninian hodi bele tuir marka ne’ebé nia hakarak. Ami atu prepara labele tuir ida-idak nia gostu, ida ne’e mak ami sei análiza hodi haree desizaun ida mak di’ak no hotu-hotu konkorda. Atu buka solusaun ba ida ne’e presiza tempu

Jornalista: Julia Chatarina

Editora: Rita Almeida

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here