Eskoltu Kay Rala Xanana Gusmão iha tempu rezisténsia, João da Costa “Mausoro” (imajen liman karuk) no Xefe Suku Maupitine, Lívio Mendes (liman loos), bainhira dadalia ho jornalista Agência Tatoli iha Lautém, 20 maiu 2019. Imajen Tatoli/Eugénio Pereira

LAUTÉM, 21 maiu 2019 (TATOLI)—Veteranu Rezisténsia iha Munisípiu Lautém husu ba Governu Timor-Leste atu harii hikas abrigu Komandante En-Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão, nia subar-fatin iha foho Paichau no fatin seluk tan sai sentru turizmu istóriku ba Timor-Leste.

Subar fatin ne’ebé veteranu sira husu atu governu dezenvolve sai sentru istóriku rezisténsia nian mak área rai kuak Lakuar Koru, foho Paichau, Wayara, Lopolua, Lohomata-Com no fatin seluk tan.

Ezijénsia ne’e hato’o hosi veteranu rezisténsia (luta tinan 24), Rejiaun I Ponta Leste hosi Suku Maupitine, Postu Administrativu Lospalos, Munisípiu Lautém, João  da Costa “Mausoro” hamutuk ho veteranu sira seluk-tan, ba Agência Tatoli, hafoin hamutuk ho povu halo diálogu ho Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Mericio Juvinal “Akara” iha Aldeia Wailoru, Suku Muapitine, segunda ne’e.

Mausoro fó lembra katak hafoin invazaun militár Indonézia harahun abrigu rezisténsia FALINTIL iha 22 Setembru 1978, nia hamutuk ho eroi sasin moris veteranu sira seluk ne’ebé hamutuk ho Xanana hanesan Amélio “Mau-Alsi, Marinho “Mau-Wales”,  Acacio “Haloli” sira seluk ne’ebé mate ona rekua hosi inimigu leet iha Vikeke no foho Matebian ba subar fali iha foho Paichau hodi kontinua gerrilla to’o Timor-Leste (TL) ukun aan.

Mausoro konta, iha fatin lulik foho Paichau mak Xanana dedika ninia aan tomak hodi hakerek karta no hato’o mensajen ba veteranu Rejiaun I, II, III no IV no povu tomak atu labele rende ba inimigu, mezmu iha funu laran balun mate no seluk hetan kapturasaun hosi inimigu hodi kastigu to’o mate.

Nia hatutan, hafoin TL ukun aan, Xanana rasik mós hamutuk ho sira halo ona vizita ba subar fatin hirak ne’e hodi promove atu dezenvolve abrigu ne’e sai sentru turizmu.

“Iha 2013 ami hasoru malu ho Xanana mak dehan ba ami katak, ita nia fatin istóriku ne’e tenki hadi’a sai sentru turizmu atu ema mai vizita bele hatene ita-nia istória,” nia haktuir.

Iha fatin hanesan, veteranu “Kasian Susar” mós dehan, agora dadaun rai udan bebeik bele estraga rai kuak subar fatin Xanana nian iha Lakuar-Kuru no fatin seluk-tan.

“Ha’u husu sé bele maun Xanana nia subar fatin rai kuak Lakuar-Kuru ne’e tenki hadi’a ona, tanba rai ne’e udan beibeik bele estraga fatin ne’e,” nia informa.

Aleinde ne’e, veteranu Afonso Cabral “Mate Mak Foti” husu Xanana atu forma ekipa bele identifika subar fatin sira ne’e para bele hadi’a ona, molok sasin moris veteranu sira ne’ebé uluk subar ho Xanana mate.

“Ha’u apoia tebes ita hadi’a subar fatin ne’e, tanba Xanana mai subar iha fatin ne’e mak ita ukun aan. Se nia la mai iha ne’e, ha’u la hatene ita atu sai saida,” nia tenik.

Entretantu, veterana Joaquina Rosa Morato “Muky” husu atu governu harii mós monumentu istóriku ba veteranu tomak ne’ebé mate durante funu iha Ponta Leste.

Nia dehan, iha prosesu luta, veterana no veterana barak mate, maibé to’o agora governu seidauk harii monumentu di’ak hodi dignifika sira nia luta.

Nia dehan, uluk veteranu sira harii ona monumentu ki’ik ida iha Suku Maupitine, maibé presiza harii tan monumentu iha área Suku Loré, tanba iha fatin ne’e funu na’in barak ho família inimigu sira oho hotu.

“Iha Suku Loré II no fatin seluk tan ne’e pelumenus ita harii monumentu di’ak ida ba sira ne’ebé mate hodi fó valór ba sira nia luta,” nia sujere.

Iha fatin seluk, Xefe Suku Maupitine, Lívio Mendes apoia ideia veteranu-sira ne’ebé husu ba governu harii sentru turizmu iha Xanana nia subar fatin.

Nia hatutan, governu hadi’a ona estrada, maibé kondisaun subar fatin mak presiza hadi’a fila fali atu atrai turista ba vizita.

Responde ba preokupasaun ne’e, Vise Prezidente Konsellu Kombatente Nasionál Rejiaun I, Ponta Leste, Júlio M. de Jesus Canto dehan, sira sei hamutuk hato’o proposta ba governu atu apoiu orsamentu hadi’a fatin istóriku hirak ne’e.

Júlio husu atu Sekretaria Estadu Veteranu Kombatente Libertasaun Nasionál (SEVKLN) atu haree preokupasaun ne’e hodi prevee iha orsamentu.

Enkuantu, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Marício Juvinal Akara promete sei hato’o preokupasaun ne’e ba governu hodi deskuti.

Akara aseita ho ideia veteranu-sira hadi’a abrigu subar fatin Xanana iha Lautém no fatin seluk tan hodi sai nu’udar istória ba jerasaun foun sira atu hatene no dada turista sira bele vizita ba fatin istóriku ne’e.

Aleinde subar iha foho Paichau, Xanana mós subar iha foho Matebian (Baucau), Vikeke, foho Kablaki, Ainaro, foho Loelaku (Maliana), rai kuak Ermera, rai kuak Cacaulidun Dili, to’o hetan kapturasaun iha Lahane, Dili, 20 Novembru 1992.

Jornalista: Eugénio Pereira

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here