Imajen invazaun Indonézia iha Timor-Leste, 7 dezembru 1975. Foto espesiál

DILI, 10 maiu 2019 (TATOLI)—Manu-besi semo iha lalehan, muta sai sasán hanesan manu liras-badak monu tutuir malu namlele iha anin-leten. Sira semo tuir anin nia haruka. Kle’ur ba kle’ur, sasán sira ne’e, nakfilak-án hanesan sumbrellu ki’ik-oan sira be monu ba rai, halo rai mós moris.

“Imajen ida ne’e, forsa Indonézia invade Timor-Leste. Aviaun muta-sai hela prakedista sira monu hakonu Sidade Dili,” esplika matadalan, Pedro Ribeiro da Costa, ho lian neineik hodi hatudu ba imejen refere, iha AMRT, Dili, sesta (10/5/2019).

Sala Invazaun

Liu tiha loron rua, iha 7 dezembru 1975, ofisialmente Indonézia invade Timor-Leste. Sira invade mai hosi rai maka avansa hosi fronteira, mai hosi lalehan mai ho aviaun hatún prakedista iha Dili, mai hosi tasi, mai ho ró-ahi funu nian mai hatun tropa Indonézia ho karru asaltu  (tanque de quera).

Imajen istóriku ba luta libertasaun nasionál. Foto espesiál

Timor laiha buat ida. Kilat to’o agora ita laiha fábrika. Maibé, Portugal sira soe hela kilat balun, iha armajen tanba sira lori la hotu. Entaun, ita foti kilat ne’e, ita lori luta durante tinan 24 nia laran. Kilat modelu maka J3 ho Mauser de’it. Durante tinan 24 nia laran, kartus timoroan sira foti hosi ne’ebé? Kartus no kilat, timoroan foti-hadau bainhira tiru malu no oho membru militár Indonézia sira—Hosi kilat ho kartus sira ne’ebé Amérika fó ajuda ba Indonézia, mai atu harahun Timor-Leste.

Hahú hosi 1974 to’o 1978, Timor-Leste iha ona estasaun rádiu ida ne’ebé hanaran Rádiu Maubere ne’ebé ninia estasaun iha Austrália-Darwin. Rádiu Maubere ninia funsaun maka divulga violasaun direitu uamnu ne’ebé akontese iha Timor-Leste ba rai li’ur. Iha 1975, bainhira Austrália hili sira-nia Primeiru-Ministru foun, Malcom Fraser, mai kedas ho polítika ida hodi taka Rádiu Maubere (12 dezembru 1975). Razaun, Rádiu Maubere ne’e konsidera hanesan rádiu privadu, ne’ebé labele halo operasaun no transmisaun iha Austrália. Primeiru-Ministru ne’e mós suporta Timor-Leste integrasaun ba Indonézia.

Iha tempu invazaun, durante iha periodu 1978-1979, timoroan sira barak maka mate tanba hamlaha, moras no ema tiru mate. La’os ne’e de’it! Aviaun OV-10-Bronco ne’ebé hatún bomba kimikál afeta timoroan sira mate barak no afeta mós ba baze apoiu FALINTIL iha Foho Matebian rahun. Iba biban ne’ebá, violasaun direitu umanu ne’e ás tebe-tebes.

Impaktu hosi baze apoiu rahun, afeta mós ba membru Komité Sentrál FRETILIN (CCF-sigla portugés) sira-nia moris. Hosi membru CCF na’in 50, hela de’it na’in tolu maka moris maka Xanana Gusmão, Mauhuno no Txai. To’o ikus, Txai mós mate.

Tuir indikasaun ba númeru data estatístika ofísiál Indonézia nian iha tinan 1974, totál populasaun iha Timor-Leste hamutuk 653, 211 habitante. Durante tinan haat nia laran, iha tinan 1978, impaktu hosi funu, númeru populasaun tún ba 498, 433 habitante. Ne’e signifika katak durante funu nia laran, populasaun ne’ebé mate no lakon ne’e, atinji pursentu 23 (23%).

Sala Frente Armada

Iha sala frente armada, prezerva ekipamentu ka meiu komunikasaun sira ne’ebé iha biban ne’ebá, luta-na’in timoroan sira uza hodi komunika ba malu. Iha sala ne’e, prezerva (haloot iha vidru laran) telefone satelite ne’ebé oferese hosi Frente Solidariedade Japaun. Telefone satelite ida, Xanana Gusmão maka uza iha prizaun Cipinang-Indonézia hodi halo komunikasaun ba rai li’ur no rai laran. Telefone satelite seluk, padre Juvito do Rego Araujo maka uza iha frente klandestina. Balun entrega ba Konis Santana no seluk fali fó ba gerilleiru sira maka uza iha ailaran.

Aleinde ida ne’e, prezerva mós kamera-video, rádiu rakál ne’ebé foti-hadau hosi membru militár Indonézia sira ne’ebé FALINTIL sira tiru mate, ita uza fali hodi ba halo komunikasaun ba malu. Iha mós “kompas” ne’ebé gerilleiru sira uza iha ailaran, hodi sai matadalan (guia) ba sira atu labele la’o sala dalan. Iha matralladór ne’ebé hadau hosi membru militár Indonézia, ne’ebé gerilleiru sira uza hodi tiru-kontra nia na’in. Iha kilat Mauser Portugal nian no kilat-inventada balun ne’ebé populasaun sira halo, ne’ebé  husu ajuda ba alunu eskola vokasionál téknika (STM-sigla-Indonezia) Fatumaca sira solda hadi’a, sai hanesan alternativa ida uza ba tiru malu.

Iha kilat-inventada nia sorin, prezerva iha vidru laran, bandeira CNRT no kilat AK-47 ne’ebé hadau hosi militár Indonézia nia liman iha tinan 1979. Normalmente, kilat  AK-47 refere, luta-na’in Xanana Gusmão maka kaer iha ailaran. Maibé, antes Xanana Gusmão tún mai vila, Xanana Gusmão entrega ba membru FALINTIL balun hodi uza. La’ós kilat de’it! Maibé, espasu balun, prezerva mós farda makerek (loren) ne’ebé hadau hosi membru militár Indonézia sira, sai sasin ba luta naruk ne’e.

Ekipamentu funu nian ne’e mós sai sasin-moris ba violasaun direitu umanu ne’ebé akontese iha Timor-Leste. Ko’alia kona-ba violasaun direitu umanu, bispu timoroan primeiru, Don Martinho Lopez, sempre alerta ba mundu hodi fó krítika ba Soeharto nia liman-ain sira nia brutalidade. Maibé, luta ne’e la to’o rohan. Tanba iha presaun maka’as, to’o ikus bispu Don Martinho Lopez rezigna-án hosi nia kargu.

Amu papa nomea fali Bispu Don Carlos Filipe Ximenes Belo sai bispu hodi troka Don Martinho Lopez. Bispu foinsa’e ne’e mós la nonook. Hakat tuir bispu tuan nia ain-fatin. Amu Belo sempre haklaken ba mundu kona-ba violasaun direitu umanu ne’ebé rezime Soeharto halo ihaTimor-Leste. Hosi ne’ebá, Bispu Belo koñesidu sai hanesan “The Voice of Voiceless”—“Lian ba ema lian laek sira” tanba kontra maka’as rezime Soeharto.

Iha secar fogu, Koronel Gatot Purwanto hakerek karta ba Komisáriu Polítika Nasionál, Xanana Gusmão, iha ailaran atu halo kontatu dame. Kolonel Purwanto nia objetivu atu idenfika de’it membru FALINTIL sei hela na’in hira no kilat hira maka Iha FALINTIL sira-nia liman laran. Luta na’in Xanana aseita pedidiu ida ne’e tanba nia iha objetivu ida atu reorganiza estrutura hodi halo funu.

Durante timoroan sira luta no funu hasoru invazor, la’ós mane de’it maka luta no halo funu maibé feto mós involve iha laran. Iha funu laran, la’ós mane de’it maka tama komarka maibé feto barak mós tama kadeia. Ezemplu, feto foinsa’e, Maria Gorreti, ne’ebé inimigu sira deskonfia serbisu hamutuk ho FALINTIL sira iha ailaran, inimigu sira kaer nia, kastigu nia no halo torturasaun ba nia. To’o ikus, inimigu sira hatama nia iha karón-metan nia laran, tula nia iha aviaun no soe moris de’it iha ailaran tuan ida, to’o agora buka be la hetan.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here