Faktu istóriku iha Muzeu Rezisténsia. Imajen/dok.TATOLI

DILI, 10 maiu 2019 (TATOLI)Lalehan iha inan-feton sira-nia ain okos. Loos! Babain ita rona no ema temi nune’e. Iha Arquivo Museu Rezistênsia Timorense (AMRT), lalehan la’ós iha ita-nia inan-feton sira-nia ain okos. Maibé, lalehan belit-metin iha didin-lolon sira muzeu nian be nakonu ho istória-hakerek no imajen sira be makerek ho signifikadu kle’an.

Ha’u hamriik iha odamatan oin. Hateke sa’e ba didin-lolon odamatan liman-loos nian, ha’u haree no lee-hetan liafuan “Resistir é Vencer!”. Iha liafuan ne’e nia okos, latan-hakerek liafaun “Reziste katak hatene rekonsilia diverjénsia pasadu nian hodi hasoru dezafius prezente no futuru nian”.

Imajen no faktu istóriku iha Muze Rezisténsia.

“Liafuan ’Resistir é Vencer!’ ne’ebá maka sai tema ba espozisaun permanente iha muzeu rezisténsia ne’e. Liafuan ne’e, lema prinsipál hosi luta na’in nia ulun-boot, Kay Rala Xanana Gusmão. Iha ai-laran, Xanana hakerek karta ruma ba belun sira iha rai li’ur ka rai laran, Xanana sempre taka ho liafuan ‘Resistir é Vencer!’ ne’e,” esplika matadalan, Pedro Ribeiro da Costa, ho lian aas, iha sesta (10/5/2019). “Mai, ita tama ba laran.”

Sala Entrada

Ha’u tama no hamriik iha sala entrada. Ha’u sente, hanesan tama iha lalehen ida-nia kadunan. Retratu ida, reprezenta foho no fafoho Timor-Leste nia furak, taka iha didin-lolon odamatan entrada nian.  Iha retratu ne’e, ha’u haree abu-abu taka metin, hanesan rai Timor-Leste moris iha tristeza boot ida-nia laran.

Retratu ne’e, nia signifika saida?

“Hori nanis kedas, ita-nia beiala sira gosta moris iha foho-leten. Iha funu laran, timoroan sira halo funu hasoru okupasaun, barak liu rezisti iha foho leten. Iha rai-foho ida ne’e maka funu na’in sira halo estratéjia funu nian no halo funu. Iha rai-foho ida ne’e maka, funu-na’in sira hetan hahán natureza nian hodi hatutan sira-nia moris to’o Timor-Leste hetan ukun rasik-an,” Pedro haklaken.

Ha’u kuriozu no hetok kuriozu liu-tan. Retraru ne’e, nia signifika natoon to’o de’it sá maka nia haktuir. Lae? Iha rai-foho ne’e nia foho lolon sira ne’e, ita-nia inan-aman sira bele hetan ai-tahan no ai-abut sira hodi nakfilak ba aimoruk tradisionál sira, hodi kura ita-nia funu-na’in sira be inimigu sira tiru kanek. Iha rai-foho ne’e nia husar maka ita-nia inan-aman sira deskobre moris ida-nia liberdade. Iha liberdade atu luta no iha mehi atu luta ba ukun rasik-án.

Ha’u dada iis naruk. Ha’u tuda-matan, hateke ba oin, matan ne’e kaptura kedas retratu ida be monok. Iha retratu ne’e, ha’u haree, timoroan lubun túr iha rai hodi haree no rona ho kuidadu. Balun isin-molik. Balun taka hena rohan be foer. Sira hotu foku ho konsentrasaun nakonu hateke timoroan ida be hamriik iha oin hanesan mestre, hodi hatudu ba kuadru tradisionál ida.

“Ida ne’e akontese iha ai-laran. Ida hamriik iha oin ne’e maka Komandante Sabica. Iha biban ne’ebá, nia hanorin timoroan sira ne’ebé lahatene lee atu bele hatene lee. Ne’e hanesan polítika ida halo kombate alfabetu (pemberantasan buat huruf). Nune’e mós, lala’ok ida ne’e hanesan meiu ida atu halo formasaun polítika no kampaña polítika ba timoroan sira atu hatene sira-nia polítika rasik,” Pedro haklaken.

Sala Chegada da Portuguesa

Sala “Chegada da Portugues” la’os sala ketak ida. Maibé, istória kona-ba Portugés sira tama iha illa Timor, taka kedas iha retratu istóriku ne’e nia sorin. Istória haktuir; Rai Oé-Cusse-Ambeno maka pontu dahuluk hosi illa Timor ne’ebé Portugés sira dezembarkadu, iha tinan 1515, estabelese frade dominikanu sira, hahú hosi 1516, iha Lifau ne’ebé sai fali, iha 1702, kapitál kolónia, simu primeiru governadór haruka hosi Lisboa. Iha tinan1767, kapitál transferida ba Dili, atu evita susesiva inkurasaun hosi forsa olandeza sira.

“Portugés sira mai illa Timor ne’e, tanba de’it ba ita-nia riku-soin hanesan ai-kameli, wani-ween no kafe.”

Iha sala ida ne’e, haktuir kona-ba istøria funu Manufai—revolta hosi Dom Boaventura hasoru Portugés. Haktuir mós istória kona-ba funu mundiál daruak—Iha 17 Dezembru 1941, forsa militár konjunta australiana no olandeza besik ema-na’in 400 dezembarka iha iha kolónia portugueza iha Timor, ho objetivu taka dalan ida ba previzível invazaun japoneza, biar ba neutralidadi ne’ebé husu hosi governu Portugés no promesa, la konkretiza, hodi reforsa ho ema na’in 800 mai hosi Moçambique ba prezensa militár iha illa.

“Iha biban ne’ebá, tropa japoneza sira halo ita-nia inan-feton sira sai sira-nia atan ba seksu. La’ós ne’e de’it. Feto balun tropa japoneza sira lori hosi Korea no Java-Indonézia sai sira-nia atan ba seksu,” Pedro haktuir.

Hosi ukun naruk, durante tinan 500, Portugés ukun Timor, ditadura Salazar (1926-1874) monu, mosu estadu foun ne’ebé Salazar fó biban ninia kolónia sira atu hili ninia futuru rasik inklui Timor-Leste.

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Xisto Freitas 

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here