Prezidente Arquivo Museum de Resistência Timor-Leste (AMRT), Instituisaun Públiku (I.P), Hamar Antoninho Baptista Alves

DILI, 06 maiu 2019 (TATOLI)—Segunda faze importasaun dokumentasaun Timor-Leste nian hosi Fundasaun Mario Soares, pur volta 175 pasta dokumentus rezisténsia inklui objetu hanesan muzilas, farda antigu no surat-tahan, fízikamenta dokumentu sira ne’e agora iha ona portu Dili.

“Purvolta 175 pasta dokumentu ne’ebé tama ona iha dijitalizasaun purvolta de 16.000 dokumentu iha ona online no 50.000 sei iha prosesu de klasifikasaun atu hatama ba online. Sei iha 50.000 pasta maka seidauk hatama iha dijitalizasaun. Oras ne’e, sira fó fila fali mai no ita iha ne’e maka halo serbisu ba dijitalizasaun tanba serbisu hamutuk ho Fundasaun Mario Soares ramata iha 2017,” informa Diretór Ezekutivu no Prezidente Arquivo Museum de Resistência Timor-Leste (AMRT), Instituisaun Públiku (I.P), Hamar Antoninho Baptista Alves, ba jornalista Tatoli iha nia kna’ar fatin, Dili, segunda (6/5/2019).

Nia hatutan, dokumentu ne’ebé rekolla ona agora iha depozitu Fundasaun Mario Soares hahú hosi tinan 2002 to’o iha 2017 no iha tinan 2017 mai oin tama ona iha kontatu faze transladasaun dokumentu fila fali mai Timor, maibé seidauk bele foti tanba agora sei trata hela indeminizasaun taxa iha portu Dili.

“Loloos ne’e fásil tanba sistema ida ne’ebé audionáriu, sistema ne’ebé obrigatoriamente kualker buat ida ne’ebé tama iha portu maka sai la reziste audionáriu ninia sistema, ne’e la di’ak. Ha’u fiar katak hosi ministériu, primeiru-ministru ninia despaisu tuun hotu ona. Agora sei hela prezidente Autoridade Portuária Timor-Leste (APORTIL) maibé ninia prosesu atu tama ona iha finál. Ha’u nafatin la’o ho prosedimentu legál, normál ho aprezenta nafatin proposta injesaun ba entidade sira ne’ebé asumi responsabilidade prinsipál ba portuáriu ba alfándega. Pedidu injesaun ne’e, ho objetivu atu priénse dokumentu  ruma, justifika atu hasai dokumentu hosi portu,” nia dehan.

Hamar hatutan, ne’e segundu faze importasaun dokumentasaun rezisténsia Timor-Leste nian ba dala ikus. Primeira faze, Fundasaun Mario Soares importa dokumentus hosi Saudozu Konis Santana nian ne’ebé agora iha depozitu. Agora sei trata hela indeminizasaun taxa. Ministériu Transporte no Telekomunikasaun halo hela despaisu ba prezidente APORTIL atu hasai dokumentu istóriku sira ne’e.

Tanbasa tenke haruka ba Fundasaun Mario Soares, nia hatán, iha 2002, Timor-Leste laiha espasu tanba iha momentu ne’eba ne’e, uza hela Kuartel Taibessi nian atu tau hanesan fatin arkivu nian maibé laiha fatin ida própriu atu asegura dokumentu fíziku sira ne’ebé rekolla ona. Entaun, nia dehan, Komisaun Akompañamentu ba Rekollamentu Dokumentu no Prezervasaun hato’o proposta ba prezidente repúblika atu haree ba ninia importánsia ba tratamentu imediata ba tratamentu ne’ebé di’ak.

Tuir planu, tur nia, dokumentu hirak ne’e sei prezerva iha depozitu AMRT nian. Tanba ida ne’e, nia parte sei ko’alia ho Sekretáriu Estadu Veteranu atu asina tiha nota intendementu ida (MoU-sigla inglés) ne’ebé sira elabora tiha ona. Tanba Estatutu Antigu Kombatente nian rasik iha artigu 36 ko’alia kona-ba prezervasaun dokumentu iha muzeu.

“Dokumentu sira ne’e rekolla iha Timor maka lori ba Fundasaun Mario Soares, balun rekolla hosi organizasaun solidariedade internasionál. Iha balun ne’ebé ita rekolla hotu, dijitaliza hotu fó fali ba na’in,” Hamar esplika.

Atu rekolla dokumentu, nia esklarese, muzeu rezisténsia iha modelu rekolla dokumentu prioridade seluk ne’ebé la hakerek, liuhusi planu entrevista veteranu sira, liuliu responsável ba kaixa sira ne’ebé iha asaun hamutuk.

Hamar haklaken modelu rekolla dokumentu seluk tan maka primeiru la’os entrevista kualidade jornalístiku maibé atu organiza semináriu atu prezerva ema ida-idak ninia istória liuhusi haktuir sira-nia istória pasadu.

AMRTL harii bazeia ba dekretu lei Nú. 22/2014, 9 setembru, ne’ebé dekreta iha Jornál Repúblika.

 

Jornalista: Cancio Ximenes

Editór: Xisto Freitas

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here