Logotipu La'o Hamutuk. Imajen/Espesiál

DILI, (TATOLI) – Organizasaun Naun Govermentál (ONG) La’o Hamutuk, hato’o rekomendasaun ba Komisaun A Parlametu Nasionál (PN) ne’ebé trata asuntu Konstitusionál no Justisa, hafoin halo audiénsia públika foin lais ne’e kona-ba Projetu Lei Anti-Korrupsaun.

“Ami rekomenda katak Lei Anti-Korrupsaun nian tenke aplika padraun prevensaun ida ne’ebé maka’as ba ema ne’ebé diskonfia involve iha prátika korrupsaun molok hetan desizaun husi tribunál”, refere submisaun ONG ne’e iha sesta (1/3).

Tuir rekomensaun ne’e ema ne’ebé hetan ona evidénsia envolvimentu ba aktu korrupsaun, tenke suspende husi nia kargu no prevene ema sira ne’ebé iha ona notas katak involve kazu korrupsaun maske seidauk iha evidénsia ne’ebé sufisiente ka seidauk iha tempu ba prosesu judisiáriu nian, nune’e bele prevene atu halo tan korrupsaun ne’ebé aat liu ka bele halakon evidénsia no hasees án husi prosesu justisa.

“Lei tenke fó dalan atu halo detensaun preventiva no suspensaun husi kargu ba ema ne’ebé iha indikasaun involve ba korrupsaun molok lori ba tribunál ho intensaun katak ema ne’e labele komete ba aktu korrupsaun ka krime seluk tan”, realsa.

Haktuir iha esbosu lei ne’e, mekanizmu atu kontra korrupsaun mak prevene korrupsaun ho intensaun atu proteje rekursu povu nian no fó sansaun ba ema iha submisaun ne’e sei inklui pessoa koletivu ne’ebé involve ba aktu korrupsaun.

Tuir La’o Hamutuk, risku korrupsaun boot liu, tanba kondisaun malisan rekursu.

“Problema malisan rekursu dala barak lori polítiku na’in sira la kuidadu atu jere riku-soin mina ne’ebé iha ba hadi’a povu ki’ik sira nia moris. Iha esperiénsia barak mak hatudu katak nasaun sira ne’ebé ninia ekonomia depende maka’as ba petróleu, barak mak vulneravel ba prátika korrupsaun, tanba sistema lei, reguladór no aprovizionamentu fraku, situasaun sira ne’e fó oportunidade ba kompañia petróleu sira atu fasil liu fó subornu ba grupu elite balu ka ofisiál sira Estadu nian ne’ebé viola povu ki’ik sira direitu umanu hodi hetan lukru”, katak.

Nune’e mós ba konflitu ba interesse tuir sosiedade sivíl ne’e, ezbosu lei anti korrupsaun no kódigu penál la mensiona konflitu ba interese ne’ebé konsidera nu’udar aktu korrupsaun, maske konflitu ba interese fó dalan ba korrupsaun.

“Infelizmente ezbosu lei anti korrupsaun no kódigu penál la mensiona konflitu ba interese ne’ebé ami konsidera nu’udar aktu korrupsaun, maske konflitu ba interese fó dalan ba korrupsaun”, katak.

Ba kestaun ne’e, ONG observa maske lei estatutu funsaun públiku artigu 10 no 11 mensiona konflitu interese, maibé lei ne’e la inklui nu’udar aktu korrupsaun tuir artigu 1 husi esbosu lei, tanba ne’e sujere atu aumenta artigu 10 no 11 iha lei estatutu funsaun públiku nian nu’udar parte husi artigu 1 (aktus korrupsaun) iha esbosu lei anti korrupsaun ne’e.

“Maske nune’e, ami haree katak artigu 10 no 11 lei estatutu funsaun públiku ne’e sei iha limitasaun, ami hanoin presiza iha esplikasaun oinsá lei ne’e aplikavel ba servidór Estadu nian iha Governu nia laran no ajénsia públika hanesan Autoridade Nasionál Petróleu no Minerai (ANPM), Institutu Petróleu no Jeologia (IPJ), Banku Sentrál Timor-Leste (BSTL), Timor GAP, EP. no ninia subsidiáriu sira, Institutu Públiku no Empreza Públika sira seluk”, katak.

Entretantu iha loron 1 juñu 2011, komisaun C PN simu admisaun esbosu lei anti korrupsaun hodi rona ideia no rekomendasaun husi parte kompotente sira husi instituisaun Estadu no sosiedade sivíl sira, maske nune’e lei ne’e la konsege hetan promulgasaun no iha revizaun signifikante.

Nune’e mós iha loron 6 jullu, deputadu nain 10 husi bankada Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN) no Partidu Demokrátiku (PD) aprezenta tan esbosu lei anti korrupsaun ne’ebé kaduka ona iha 2011.

Lei ne’e rasik la konsege halo diskusaun no kaduka, tanba situasaun impase momentu ne’eba.

Ikus liu iha loron 20 fevereiru 2019, komisaun A hahú konvida entidade kompetente sira hanesan Ministériu públiku, Banku Sentrál, Ministériu Justisa, Komisaun Anti Korrupsaun (KAK), Provedoria Direitu Ema-Nian no Justisa (PDHJ-sigla portugés), Majistratura Judisiária, Dekanu Fakuldade Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL).

Universidade Dili (UNDIL) no sosiedade sivíl sira hanesan LABEH, JSMP, CEPAD, Luta Hamutuk, La’o Hamutuk no Fundasaun Mahein, atu halo audiénsia públika.

Jornalista: Julia Chatarina

Editora: Rita Almeida

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here