SEARCA-UNTL Realiza Treinamentu Sobre Previzaun Tempu

0
40

DILI, (TATOLI)-Southeast Asian Regional Center for Graduate Study and Research in Agriculture (SEARCA) hamutuk ho Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) realiza treinamentu kona-ba previzaun tempu nian.

Dekanu Fakuldade Agrikultura, Carlito de Araújo, informa Training on Agriculture and Climate Modelling in Timor-Leste ne’e atu halo previzaun kona-ba tempu, manas ne’e nia grau hira, udan karik nia curah hujan ne’e hira.

Hafoin treinamentu ne’e remata peskizadór sira ne’ebé kompostu husi dosente UNTL, pesoál husi Ministériu Agrikultura no Peska no Sekretáriu Estadu Ambiente sei halo peskiza ne’ebé sei hala’o iha Timor-Leste.

“Para ita halo previzaun katak tinan oin ne’e ita-nia udan ne’e oinsá, udan maka’as liu dezastre ne’e akontese iha munsípiu ida ne’ebé para halo previzaun para hatene saida maka akontese iha futuru”, Carlito afirma iha Kampus Rezende, ohin.

Tanba ne’e treinamentu ne’ebé realiza ne’e sei halo ita ámbitu akadémiku nian atu haree ba oin hodi nune’e rekomenda ba Estadu oinsá mak serbisu hamutuk atu halo prevensaun.

“Udan boot karik ita bele halo previzaun Aileu ne’e atu akontese saida para ita ho Estadu servisu hamutuk no hatene ona karik efeitu husi udan boot ne’e labele halo impaktu fali ba ita-nia ema”, katak.

Depois treinamentu durante semana ida ne’e hotu, Sentru ba Mudansa Klimátika ne’ebé iha mahon Fakuldade Agrikultura sei halo proposta hodi propoen ba SEARCA nune’e bele deside atu halo peskiza ne’e kobre iha munisípiu hotu ka balun de’it.

Peskiza refere sei halo iha tempu rua mak bailoro no udan hodi nune’e bele halo previzaun ida kompleta iha époka rua ne’e.

Hafoin peskiza ne’e remata sei rekomenda ba Governu oinsá maka trasa planu hodi hasoru tempu sira ne’e.

“Atu nune’e oinsá ita bele hatene ho modelu ita atu halo previzaun aban-bainrua karik udan boot atu akontese saida no bailoro naruk, ita servisu hamutuk ho ita-nia Estadu para prevene. Karik peskiza ona para ita atu serbisu hamutuk ho ita-nia komunidade para ita bele hatete bailoro naruk ne’e sei hahú fulan ida ne’e to’o ida ne’e”.

Delfim da Costa, peksizadór iha Sentru Mudansa Klimátika no Biodiversidade UNTL, hatutan modelu previzaun ida ne’e ba akontesimentu modelu klima saida mak sei mosu mai no senáriu saida maka sei mosu ba agrikultura iha oin mai.

“Entaun liuhusi klima normalmente nia efeitu direta ba agrikultór, entaun ita halo modelling para senáriu saida maka sei mosu bainhira ita matén ho kondisaun ida agora, pur tantu komponente klima, ambiente ita integra para hatene informasaun kona-ba produsaun agrikultura no peskizadór sira  durante ne’e hatene saida mak sira halo iha área agrikultura no klimatolojia, mas normalmente atu integra asuntu rua ne’e presiza konseitu ida ne’ebé agora iha mundialmente ema rekoñese, modelling, ema uza aplikasaun para depois ita bele hetan informasaun lalais iha tempu badak”

Liuhusi treinamentu ne’e sei utiliza aplikasaun oin rua no iha modelling ne’e nia lala’ok ne’e interpreta situasaun reál kada komponente ida-idak, ezemplu iha agrikultura nia komponente maka bee, loromatan, rai no seluk tan, hirak ne’e integra hotu depois maka halo previzaun hodi projeta ba kualidade produsaun atubele atinje.

Agriculture modelling ida ne’e integra ba irrigasaun, udan-been, rai bokur, ai-horis saida de’it. Nia bele bele absorve iten sira ne’e depois running tiha nia prosesu no ami bele hatene ona estimasaun produsaun ne’e hira”.

Hatutan Sentru Mudansa Klimátika no Biodiversidade UNTL halo estudu barak ona no liuhusi treinamentu ne’e dosente ida-idak sei halo peskiza.

“Peskiza sira ne’ebé maka halo orsida foka direta ba iha estimasaun mudansa klimátika nian depois iha ne’ebá sira bele hatene nivel tasi sa’e to’o iha ne’ebé? Sira hatene bailoro naruk karik to’o ne’ebé? Rai manas karik oinsá no bainhira rai halai ka inundasaun karik sira bele halo estimasaun ba ida ne’e”.

Tanba peskiza ida ne’e akadémiku nian maka ho objetivu atu hetan informasaun ida kualifikada no peskiza hotu sei halo publikasaun no nia finalidade atu fó sujestaun ba ema sira ne’ebé foti desizaun atubele deside polítika ruma hodi monta polítika bazea ba situasuan reál husi estudu ne’e rasik.

Jornalista : Maria Auxiliadora

Editór : Manuel Pinto

HUSIK IDA HATÁN