Estudante Kímika UNTL Halo Peskiza Ba Lixu Sai Útil

0
88
Bioetanol. Foto/Google.

DILI, (TATOLI) – Dosente Departamentu Kímika, Fakuldade Edukasaun Arte no Umanidade, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), liuliu profesór sira iha siénsia aplikada orienta estudante sira atu halo investigasaun ba buat sira ne’ebé konsidera lixu hodi halo sai buat ne’ebé útil.

“Ida ne’ebé konsidera lixu maka sintétiku no orgániku. Sintétiku maka plástiku sira ne’ebé durante ne’e mai ita hatene la’ós prodús iha rai-laran, maibé husi rai-li’ur, entaun ita haree katak nia rasik fó risku tanba difisil atu akontese kompozisaun, degrada iha rai-laran, entaun fó risku ba rai, ba tasi bainhira lori bá tasi no seluk tan”, katak Dosente Departamentu Kímika, Juvencio de Castro Ruas, ba Tatoli iha Liseu, ohin.

Nune’e haree ba kestaun sira ne’e motiva tanba estuda kímika bele fó solusaun, oinsá uza kapasidade siénsia atu interpreta.

“Entaun ami ne’ebé maka iha siénsia aplikada nian orienta estudante sira atu fó hanoin. Agora daudaun estudante balun ne’ebé atu halo investigasaun iha tempu badak, sira halo investigasaun ba plástiku oinsá maka plástiku ne’e bele lori sai fali ba kombustivel, ne’ebé plástiku ne’e através prosesu kímiku sira bele koverte filafali ba gazolina atu uza fali ba motór. Plástiku ne’e kualkér de’it, ida ne’ebé temi ona katak plástiku merese atu konverte atu sai fali ba biogazolina”, katak.

Tanba ne’e estudante ne’ebé halo investigasaun ba plástiku ne’e daudaun ne’e hakerek hela no tama fevereiru ne’e foku ona oinsá atu rezolve situasaun plástiku iha Dili laran tanba ida ne’e maka sai problema ida.

“Tempu udan hamosu inundasaun tanba bee labele absorve, plástiku ne’ebé metin iha ne’ebá. Bee labele tun ba rai tanba nia tenke metin iha ne’ebá no dalabarak udan uitoan bee tenke sa’e”.

Nune’e bainhira haree tuir bee dalan sira kuaze nakonu ho plástiku tanba populasaun ne’ebé maski aprende ona siénsia seidauk iha konsiénsia. Haree iha kapitál Estadu rasik kria ona fatin lixu nian katak plástiku no botir tau ketak mas dalabarak konsiénsia laiha no hotu-hotu tau hamutuk.

“Ita haree fali iha parte seluk ba lixu sira ne’ebé ita bele lori bá kombustivel mak bainhira ita-nia populasaun sira buka moris fa’an nuu depois nia kulit ne’e daladabarak so’e tiha de’it. Agora daudaun sira finaliza tiha ona sira-nia peskiza ne’ebé lori nuu kulit no nuu kelen ho batar kain sira ne’e no konsege ona konverte ba bioetanol no iha fulan hira liubá konsege ona utiliza ba motór no movimenta motór la’o ho normál’.

Ne’ebé buat ne’ebé konsidera lixu hanesan batar-kain, hare-kain, hudi no kafé kulit, kafé uut ne’e, ohin loron iha estudante balun ne’ebé dosente promove sira konsege ona halo peskiza no rezulta sai fali ba bioetanol (kombustivel ne’ebé bele subtitui gazolina).

“Nu’udar akadémiku ida oinsá atu eduka tanba peskiza ne’e edukativu. Bainhira hakarak toma atensaun ba populasaun tenke foti uluk asaun liuhusi ezemplu katak husi investigasaun, ema bele hatene katak nia benefísiu iha ona, ezatamente nia rasik bele tau hamutuk”.

Nia hatutan tan: “To’o agora plástiku dalaruma so’e de’it, maibé buat ne’e nia benefísiu iha, mas iha kontestu Timor-Leste timoroan tenke hatudu asaun katak ita mós bele halo no bainhira ita hatene plástiku bele halo ba ida ne’ebá, ne’e hatudu ema bele tau hamutuk plástiku no organiza halo di’ak para plástiku ne’e tau para empreza ida hakarak dezenvolve ida ne’e bele tetu filafali. Iha parte ida ita kria lukru tanba lixu ida nia valór laiha mas nia bele fó benefísiu no ema seluk foti hodi prodús filafali”.

Liuhusi peskiza ne’ebé halo, dosente ne’e hatete sira iha kapsidade siénsia, maibé investimentu osan laiha tanba ne’e buat ida investimentu osan no siénsia oinsá bele valoriza malu.

“Ami hakarak halo publisidade ba koñesimentu akadémiku nian hanesan parte ida ami hakarak fa’an ne’e iha públiku, entaun Estadu ho Governu bele tau-matan ba iha ne’ebá”.

“Haree ba liña koordenasaun ida ne’ebé merese atu tau importánsia ba ne’ebá liuliu mak Sekretáriu Estadu Ambiente, dalabarak ami halo publisidade, kria atividade sempre konvida sira sai oradór no liuhusi ne’e oinsá ami bele disemina ami-nia koñesimentu no rezolve ami-nia problema através koñesimentu ne’ebé iha. Até agora seidauk iha kooperasaun ho instituisaun Estadu nian ne’ebé interse atu dezenvolve buat ne’e, ami mós hein hela ema atu koopera ho sentidu dezenvolve ba rai ida ne’e ami prontu”.

Alinde ne’e departamentu ne’e mós orienta nia estudante sira halo investigasaun ba óleu uzadu oinsá atu halo resiklajen hodi uza hanesan normál nomós suratahan sira ne’ebé ema so’e tiha atu dezenvolve sai fali hanesan kombustivel renovavel no peskiza seluk ne’ebé sei halo.

Estudante peskizadór ba produsaun bioetanol, Júlio de Menezes Pinto, hatete matéria prima ne’ebé halo ba bioetanol mak husi matéria prima oioin katak husi lixu ho reutiliza fali oinsá maka valoriza fali sasán sira ne’ebé dalabarak liu iha Timor-Leste husik de’it, maibé iha rai seluk sai fonte importante ba iha produsaun enerjia renovavel.

“Ho razaun ne’e maka mai foti matéria prima sira no halo produsaun ba kompostu kímika ida ne’ebé naran bioetanol no sai mós biokombustivel ne’e rasik. Ami-nia prosesu produsaun hotu ona, maibé ami mós submete ba iha teste ba nia kualidade rasik no ami deside katak ami-nia produtu finál ne’ebé iha tuir duni padraun Indonézia no Brazíl nian no ikus mai iha fulan kotuk ami utiliza ba iha motór no nia funsiona ho di’ak”.

Haree problema lixu iha Timor-Leste no oinsá atu jere maka foti fo’er sira ne’e hodi valoriza no transforma ba buat ne’ebé bele utiliza fali.

Jornalista: Maria Auxiliadora

Editora: Rita Almeida

HUSIK IDA HATÁN