Lansamentu Relatóriu Análiza krónika Dahuluk Faze Klasifikasaun Integradu [IPC] ba Seguransa Ai-han iha Timor-Leste. Foto/MF.

DILI, (TATOLI) – Relatóriu análiza krónika faze klasifikasaun integradu (IPC) hatudu inseguransa ai-han iha Timor-Leste ne’ebé foin dahuluk lansa ne’e indika munisípiu tolu hanesan Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi-Ambenu (RAEOA), Autoridade Munisipál Ermera no Manufahi enfrenta inseguransa ai-han grave.

Xefe Departamentu Seguransa Alimentár, Rofino Soares Gusmão, hatete RAEOA ho totál populasaun 39.624 ka porsentu 58, Ermera 70.083 ka porsentu 55 no Manufahi 21.476 ka porsentu 40 kategoria ba krónika.

“Agora, ba munisípiu sia ne’ebé ita kategoria ba inseguransa ai-han krónika ne’e iha munisípiu Aileu ho totál populasaun porsentu 37, Ainaru porsentu 42, Baukau porsentu 35, maka kategoria ba inseguransa ai-han krónika”, Rofino afirma iha Aitarak-Laran, ohin.

Aleinde ne’e iha munisípiu neen seluk ne’ebé enfrenta mós inseguransa ai-han, enkuantu Autoridade Munisipál Dili ne’ebé kategoria porsentu 57 ba inseguransa ai-han di’ak uitoan, tanba haree husi fatór no indikadór sira ne’ebé ko’alia ba seguransa ai-han liuliu ba iha asesibilidade, disponibilidade, utilizasaun no fatór seluk.

“Kontestu reál ema dehan Dili laiha to’os no natar tanba sá maka Dili maka lahetan inseguransa ai-han tanba fatór kontribuente ba seguransa ai-han ne’e la’ós iha to’os ka natar, maibé fatór kontribuinte ida ne’e ita ko’alia kona-ba disponibilidade, hahán iha ka laiha ne’e la’ós dehan hahán ne’e ha’u atu prodús rasik ka mai husi ne’ebé, maibé ha’u hatene katak hahán iha ha’u atu han”, dehan nia.

Nia hatutan tan: “Oinsá maka hahán karik iha ema bele asesu, dalaruma Timór nia kostume hahán iha, maibé konsome loroloron ne’e ita lakonsome, ita rai lia ruma maka hasai dalaida, entaun ida ne’e mós impaktu ba inseguransa ai-han”.

Liga ba fatór asesu ai-han iha fatin balun liuliu iha munisípiu ida, maibé tanba dalan ladi’ak hahán sira ne’e labele transporta bá mai no Dili di’ak tanba kapitál no ema hotu mai serbisu iha Dili no hahán iha Dili maka folin, entaun lori hotu mai Dili.

“Ita-nia mentalidade dalaruma hahán ida di’ak husi foho mai fa’an tiha iha Dili no restu sira aat ona maka sira han. Buat sira ne’e hotu maka afeta ba inseguransa ai-han, inseguransa ai-han ne’e la’ós dehan ema hamlaha”.

Tanba ne’e tuir relatóriu ne’e indika ema hira maka afeta ba inseguransa alimentár no bazea ba totál populasaun tuir sensu 2015 no hafahe ba klasifikasaun dahuluk mak ema ne’ebé iha situasaun seguransa ai-han di’ak iha porsentu 25 ka 294.833, klasifikasaun daruak ho totál ema 461.161 ka porsentu 39 hatudu ema ne’ebé enfrenta inseguransa ai-han kmaan, klasifikasaun datoluk hatudu porsentu 21 ka 252.604 kategoria ba inseguransa ai-han moderadu no klasifikasaun dahaat porsentu 15 ka 176.162 kategoria iha inseguransa ai-han grave.

“Ida ne’ebé maka grave liu mak level (klasifikasaun) três no quatro , iha porsentu 36 ne’e ita foti husi persentajen husi level três porsentu 21  to’o level quatro mak hamutuk porsentu 36, maibé porsentu 15 mak krónika liu”.

Rofino dehan rezulta análiza krónika ne’ebé halo ne’e la’ós mai husi peskiza ruma, metodolojia ne’ebé uza la’ós kualitativu no kuantitativu, maibé uza dadus sira ne’ebé Governu rasik prodús liuhusi instituisaun relevante hanesan Ministériu Finansas halo sensu populasaun.

Agrikultura halo levantamentu dadus sobre produsaun rai-laran no mós el-niño nia, Saúde ko’alia sobre nutrisaun, Edukasaun ko’alia merenda eskolár no ministériu seluk ne’ebé kontribui. Nune’e ekipa halo análiza IPC ba dadus sira ne’e no rekomendasaun ne’ebé Governu rasik prodús durante tinan sanulu nia laran (husi 2007-2017) no lahalo peskiza foun, dehan nia.

Ministru Agrikultura no Peska, Joaquim José Gusmão dos Reis Martins, hatete fatór prinsipál ne’ebé kontribui ba kondisaun inseguransa alimentár severu no moderadu iha Timor-Leste maka produtividade agrikultura ki’ik, menus konsome kualidade no kuantidade ai-han, konsiderasaun ki’ik ba estratéjia meiu subsisténsia nia hamutuk ho dependénsia maka’as ba meiu subsisténsia ida ne’ebé maka hamosu nivel pobreza aas (42%) no má nutrisaun krónika.

“Falta ba instalasaun infstraestrutra bázika, kapitál finanseira no umanu la adekuadu, no impaktu negativu husi perigu no risku sira husi klima”.

Haktuir rezultadu análize ne’e no implementasaun iha área téknika prisipál maka kontinua dezenvolve ferramenta no prosedimentu atubele integra ho di’ak análize nutrisaun iha análize inseguransa ai-han nia laran hodi konsolida no armoniza didi’ak integrasaun klasifikasaun entre seguransa ai-han no nutrisaun.

Paula Lopes da Cruz, enkarregada Food and Agriculture Organization (FAO) iha Timor-Leste hatete relatóriu IPC ne’e halo klasifikasaun fazeada seguransa alimentár iha territóriu tomak bazea ba dadus nasionál ne’ebé iha ona no husi FAO tulun liuhusi Ministériu Agrikultura Estabelese ekipa kompostu husi setór hotu ne’ebé iha ligasaun ho seguransa alimentár hamutuk ema na’in-26.

Ekipa sira mak hanesan analista nasionál ne’ebé hetan formasaun tinan ida liubá depois halo estudu ba dadus sira ne’ebé iha bazea ba padraun internasionál ne’ebé FAO estabelese atu halo análize hodi haree tuir informasaun sira ne’ebé iha hodi klasifika populasaun tuir munisípiu ida-idak nian, totál ema na’in hira maka monu iha kada klasifikasaun.

Prezidente Autoridade Munisipál Ermera, hatete dadus ne’ebé aprezenta ne’e antigu la’ós atuál, no preokupasaun maka iha tinan sanulu nia laran Estadu investe ba setór agrikultura no saúde no dadus sira ne’e la’ós reprezenta situasasaun atuál.

“Tanba ne’e maka ami koko fó hanoin nafatin ba KONSSANTIL para halo programa sira ne’e ho di’ak nune’e bele hadi’a situasaun liuliu ai-han. Ha’u lafiar depois de situasaun tinan sanulu ne’e laiha mundasa, ha’u iha esperansa boot Ermera iha mundansa ona no dadus ohin ne’e lareprezenta situasaun atuál iha Ermera”.

Jornalista: Maria Auxilidora

Editora: Rita Almeida

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here