Xefe departamentu nomós koordenadór peskiza, profesór Acacio da Costa Guteres. Foto TATOLI: Rafy Belo

DILI (TATOLI)-Rezultadu Peskiza Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Fakuldade Agrikultura, Departamentu Agronomia deskobre katak produsaun agrikultura bele hasa’e husi tonelada ida kada hektar ba iha tonelada 16 kada hektar ho mekanizmu kombinasaun adubu orgániku no naun-orgániku.

Tanba ne’e, ohin, UNTL lansa relatóriu peskiza kona-ba sistema intensifikasaun planta alternativa iha natar laran hafoin kolleta haree (Oryza Sativa), hodi bele sai hanesan referénsia ba Ministériu Agrikultura, ba sosiedade akadémiku, ba ekstensionista sira atu nune’e bele elabora di’ak liutan sira-nia serbisu iha kampu.

“Klaru katak inovasaun ne’ebé ami halo ne’e, fó rezultadu ne’ebé mak maka’as tebes. Kuandu uza sistema kontinuasaun agrikultura babain mak nia produsaun purvolta um tonelada por hectar maibé inovasaun, iha peskiza ne’ebé ami hetan, ita bele hasa’e ba 16 tonelada por hectar. Ne’e área ida ne’ebé avansu boot tebes iha área agrikultura,” informa xefe departamentu agronomia, Acacio da Costa Guteres ba jornalista sira, iha Liceu, UNTL, ohin.

Xefe departamentu ne’e dehan katak rezultadu peskiza sira ne’e tenke implementa ba iha dezenvolvimentu, iha área agrikultura. “Kuandu rezultadu peskiza ida ne’e ita tau de’it, la lori ba iha asaun, rezultadu mós la sa’e,” hateten koordenór ba peskiza, Acacio da Costa Guteres.

Xefe departamentu nomós koordenadór peskiza ne’e esplika katak ita-nia rain sira ne’ebé mak agora ita uza ne’e nia degradasaun boot tebes.

“Kadavez ita iha intensaun atu hasa’e produsaun mas maibé bee mós menus. Entaun papel universidade, liuhusi departamentu agronomia, ohin lansa publikasaun ida kona-ba rezultadu peskiza kona-ba saida mak ami halo, maneira saida mak halo hodi hasa’e produsaun iha Timor enjerál,” hateten xefe departamentu Acacio Guteres.

Konfirma ba Ajénsia TATOLI, kona-ba oinsa kontinuasaun husi rezultadu peskiza ne’e, xefe departamentu Acacio da Costa Guteres informa katak peskiza ida ne’e hala’o paralelu. Tanba ne’e sira deskobre buat ki’ik ida katak viveiru iha rai maibé kuandu sira deskobre ona moras iha rai laran mak sira tenke halo intervensaun oinsa mak bele hadi’a rai ne’e.

“Tanba ida ne’e mak iha ami-nia aprezentasaun, ami uza adubu orgániku, kombinasaun ho anorgániku tanba iha kombinasaun rua ne’e mak bele hasa’e produsaun. Ita-nia rain Timor ne’e, degradasaun ba rai nia bokur no bee susar tebes. Tanba ida ne’e mak ita iha polítika di’ak atu hasa’e produsaun maibé ita la tau atensaun atu hadi’a rai ne’e nia bokur, ne’e hanesan kauza prinsipál mai ita hodi haree,” nia dehan.

Nia informa katak peskiza ne’e nu’udar peskiza integradu; peskiza inísiu iha rai, tuir mai peskiza kona-ba ai-horis ninian, planu protesaun, kolleta no ikus liu mak kona-ba merkadória. “Tanba ida ne’e mak peskiza inísiu, iha agrikultura ninian ,” informa xefe departamentu agronomia, Acacio da Costa Guteres hodi fó razaun.

Estudante Fakuldade Agrikulltura, Departamentu Agronomia, UNTL, Abelita da Cruz hateten, peskiza hanesan matadalan ida oinsa atu aumenta nafatin bioteknolojia ba iha área agrikultura iha futuru tanba haree ba ita-nia país agora dadauk sei depende hela ba importasaun husi rai li’ur liliu ba iha produtu lokál.

Estudante semestre IV ne’e mós hateten katak nu’udar estudante orgullu tebes tanba universidade bele halo kooperasaun, entre Aicom (Agricultural Innovations for Comunnities) hodi dezenvolve nafatin iha área agrikultura nian.

“Fiar katak ba futuru kooperasaun ida ne’e sei kontinua nafatin hodi sai matadalan ne’ebé mak di’ak ba timoroan sira hodi atinji nafatin objetivu, liliu hasa’e nafatin produsaun iha agrikultura, iha produtu lokál, nune’e labele depende liu ba ema nia nasaun, oinsa mak responde nesesidade povu nian ho dignu,” hateten estudante Abelita da Cruz.

Entretantu, iha lansamentu relatóriu peskiza ne’e, ba jornalista sira, reitór UNTL Francisco Miguel Martins hateten katak ho rezultadu peskiza ne’ebé UNTL deskobre ne’e hatudu katak peskizadór sira husi UNTL ne’e hala’o ho interese no profisionalizmu iha área, agrikultura, agronomia oinsa bele hasa’e rezultadu iha futuru.

“Neneik maibé bebeik, abranje ita-nia país Timor laran tomak hodi hamenus eh hapara importasaun produtu agrikultura husi li’ur ba produtu sira ne’ebé ita bele produz iha ne’e,” dehan reitór Francisco Miguel Martins.

Reitór konsidera mós katak ne’e peskiza ne’e nu’udar esforsu ida di’ak tebes no espera governu iha futuru bele taumatan hodi investe osan ba ita-nia profesór sira atu halo prátika, peskiza, iha munisípiu hotu ne’ebé iha poténsia agrikola, agrikultura hodi kompartilla matenek, siénsia hodi bele aumenta produtividade ho kualidade.

Peskiza ne’e rasik UNTL halo ho apoiu husi Timor Aid no Aicom (Agricultural Innovations for Comunnities). Peskiza sei hala’o regularmente to’o tinan lima; agora  iha ona tina ida ho balun, falta tinan tolu, iha parseria, tuir akordu.

Jornalista: Rafy Belo

Editór : Manuel Pinto

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here