Prezidente Konsellu Konsultivu Fundu Petrolíferu (KKFP), Amu Júlio Crispim Ximenes Belo. Foto/Google.

DILI, (TATOLI) – Prezidente Konsellu Konsultivu Fundu Petrolíferu (KKFP), Amu Júlio Crispim Ximenes Belo, hatete kestaun atu halo transferénsia osan husi Fundu Petrolíferu (FP) hodi finansia atividade Governu Konstitusionál daualuk iha ámbitu rejime duodesimál ne’e lapresiza hetan aprovasaun husi Parlamentu Nasionál (PN) no promulgasaun husi Prezidente Repúblika (PR), tanba lei Orsamentu Jerál Estadu  (OJE) promulga ona iha 2017, nune’e ezekutivu presiza mak halo de’it relatóriu ba PN atu foti osan.

“Ba de’it kestaun tranferénsia osan hodi sustenta rejime duodésimál ne’e lapresiza aprovasaun husi Parlamentu, lapresiza tan promulgasaun, eh presiza relatóriu mai husi Governu ba de’it Parlamentu Nasionál”, padre afirma iha PN, ohin.

Maibé atu halo transferénsia husi FP ba Governu atu halo despeza ne’e tenke tuir Lei OJE 2017 ne’ebé mak aprovadu ona no pur forsa artigu 25 no nia ezekusaun pur forsa artigu 31 tuir rejime duodesimál atu husu transferénsia fundu ba konta OJE.

“Kona-ba regra transferénsia Governu nia obrigasaun la’ós halo proposta ba Parlamentu atu halo aprovasaun, la’e. Tuir artigu 8 lei Fundu Petrolíferu ne’e Governu haruka relatóriu kona-ba osan nian bá Parlamentu Nasionál, buat rua lahanesan, haruka proposta atu sira aprova no haruka relatóriu. Kritériu ne’e mak haruka relatóriu mai Parlamentu Nasionál ne’ebé deskreve valór nian nomós osan sei iha kaixa ka la’e hirak ne’e hotu no transferénsia ne’e labele liu pur ezemplu porsentu tolu, se liu karik halo justifikasaun, hirak ne’e hotu mak kritériu transferénsia”.

Tanba ne’e ida ne’ebé importante liu iha situasaun agora ne’e, Governu atuál halo de’it relatóriu mai PN hodi informa katak Governu presiza osan atu finansia atividade no osan iha kofre Governu laiha ona, ne’e duni hato’o ba PN atu husu transferénsia FP husi Banku Sentrál ba konta Governu nian ne’ebé osan ne’e transfere ba konta OJE.

“La ba konta seluk no Orsamentu Jerál Estadu ko’alia kona-ba reseita naun petrolíferu no nia aprovasaun tuir artigu 25 aprovadu ona iha 2017, ne’e duni lapresiza aprovasaun seluk tanba rejime duodesimál ne’e haruka aplika lei Orsamentu Jerál Estadu 2017. Saida mak Governu halo? Halo relatóriu ba Parlamentu atu hatene katak sira sei foti osan husi Fundu Petrolíferu, lalika halo tan proposta, lalika husu tan aprovasaun, lalika halo tan dalan seluk. Meiu ne’ebé Governu halo mak relatóriu”, subliña.

Tanba ne’e padre dehan iha sétimu Governu nia tempu bainhira foti osan husi fundu minarai no halo relatóriu mai PN ne’e lakontra lei. “Nune’e mós iha Oitavu Governu halo relatóriu mai Parlamentu atu foti osan, se osan laiha ona ida ne’e mós lasala ida, ne’e tuir hela lei”, akresenta.

Nia hatutan: “Se sira haruka mai hanesan proposta, atu halo aprovasaun, buat sira ne’e hotu inisiativa sira-nian. Governu bele halo inisiativa seluk mai Parlamentu atu haree situasaun inkluindu sira nia kaixa osan laiha atu husu osan ne’e dalan seluk ida”.

Mas dalan loloos tuir lei haruka ne’e mak konjuga lei tolu, lei FP, lei OJE no lei Orsamentu no Jestaun Finanseira. “Konjuga lei tolu ne’e enkuadra ona iha ámbitu legál transferénsia husi Fundu Petrolíferu no atu de aprovasaun ne’e halo tiha ona iha Orsamentu Jerál 2017”.

Amu Júlio afirma sobre dekretu lei ne’ebé PN haruka ona ba PR ne’e buat ketak ida, maibé problema agora ne’e Governu daualuk ne’e presiza osan atu finansia nia atividade.

“Agora Governu hakarak halo fali lei ida entaun tenke kumpri ona regra lubuk boot ida. Governu halo lei haruka ba Parlamentu aprova, Parlamentu tenke haruka ba Prezidente promulga hein to’o fulan ida mak foin bele promulga. Agora to’o fulan ida ne’e, rejime duodesimál ba fulan ida de’it, molok Prezidente promulga proposta ida haruka atu husu osan aplika ba fulan ida ne’e remata ona”.

Entaun molok lei ne’e sai mai nia labele aplika ona, tanba nia períodu aplikasaun liu tiha ona. “Entaun ida ne’e buat seluk ida. Agora, ita-nia realidade loloos ne’e mak Governu presiza osan atu finansia nia atividade. Foti husi ne’ebé? Tuir regra duodesimál nian. Aprovasaun? Aporova tiha ona tuir artigu 25 Lei Orsamentu Jerál Estadu ba 2017 nian. No tranferénsia? Kumpri de’it rekizitu iha artigu 8 lei Fundu Petrolíferu nian katak presiza halo relatóriu ida. Relatóriu loos ona Banku Sentrál bele transfere ona tanba kumpri ona regra legál”.

Analista hosi Core Group Transparency (CGT), Juvinal Dias.

Membru KKFP, Juvinal Dias, hatutan KKFP ne’ebé responsabiliza ba jestaun FP atu haree polítika di’ak ba jestaun fundu ida ne’e hanoin katak Timor-Leste iha lei OJE 2017 ne’ebé fó hela dalan ba Governu atu halo transferénsia osan bainhira konta menus husi millaun 200.

“Mezmu nune’e aprovasaun husi Parlamentu ne’e buat di’ak ida, ne’e lasala tanba atu hametin autorizasaun Parlamentu nian, maibé ita haree husi karater urjénsia Governu nian ha’u hanoin di’ak atu uza lei númeru 9.7 iha lei Orsamentu Jerál Estadu 2017 no mezmu nune’e Parlamentu aprova ona no lei ne’e bá ona Prezidente Repúblika no sei uza nia kompeténsia konstitusionál artigu 88 atubele deside veta ka promulga”, dehan nia iha uma fukun, ohin.

Membru sosiedade sivíl ne’e katak situasaun polítika agora Prezidente bele veta ou promulga husi ninia kompeténsia rasik ou bele husu fiskalizasaun preventiva husi Tribunál atubele halo interpretasaun ba artigu 9.7 iha Lei OJE 2017 no lei foun ida ba transferénsia nian.

“Atu haree se artigu 9 iha orsamentu Estadu ne’e laprevalese nia bele promulga, se Tribunál hanoin katak lei Orsamentu Jerál Estadu 2017 ne’e sei prevalese Prezidente bele veta no husu ba Governu atu nafatin halo levantamentu Fundu Petrolíferu tuir artigu 9.7 bazea ba regra dudesimál ne’ebé estabelese iha lei Orsamentu no Jestaun Finanseira artigu 31”.

Hatutan maski iha proposta ne’ebé haruka ba mak PR veta, lataka dalan atu Governu kontinua asesu ba FP tanba iha tiha ona regra ida iha artigu 9.7 lei OJE 2017.

“Maibé iha ami-nia opiniaun di’ak liu ita tuir regra ne’ebé iha katak uza padraun lei Orsamentu Jerál Estadu para kálkulu ne’e klaru ona kona-ba levantamentu atu sai hanesan baze ida ba despeza Estadu”.

Jornalista: Maria Auxiliadora

Editora: Rita Almeida

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here