Adjuntu Komisáriu KAK, Luis de Oliveira Sampaio.

DILI (TATOLI)—Diretór Ezekutivu Judicial System Monitoring Program (JSMP), Luis de Oliveira Sampaio observa Prezidente Repúblika, Francisco Guterres “Lú-Olo” la iha dadus sufisiente hodi konsulta ba Tribunál Distritál Dili (TDD) atu halo análize ba kandidatu membru governu da-ualu nian, ne’ebé to’o oras ne’e nia pendente.

Maski nune’e JSPM mós apresia   desizaun Prezidente Repúblika nian,  tanba manifestasaun vontade hosi órgaun másimu ida atu asegura kredibilidade governu. Maibé PR mós labele husik situasaun ne’e inserteza nafatin atu hamonu governu hodi bele lori ita ba impase babeik.

Presiza hatene mós katak, Situasaun impase polítika bainhira nia prazu naruk tan iha poténsia atu lori ita ba risku enkuantu Prezidente Repúblika, Prezidente AMP no Xefe Governu la solusiona situasaun ne’e ho lalais.

“Prezidente halo ida ne’e ho la iha dadus ne’ebé sufisiente atu análize no konsulta hodi nune’e profundu nia argumentu, tanba bele kazu balun rejista tama iha tribunál ka iha prosesu investigasaun hosi Komisaun Anti Korrupsaun (CAC) ka iha Ministériu Públiku. Ne’e investigasaun sei la’o hela ka investigasaun sei matak hela,” Diretór JSMP, Luis de Oliveira Sampaio ba Ajénsia Tatoli iha nia servisu fatin, Kaikoli, ohin.

Luis esplika, Normalmente iha sistema justisa prosesu investigasaun ba kazu sira ne’ebé kandidatu membru governu ne’ebé hetan rejeisaun hosi PR posibilidade boot bele investiga, maibé la lori ba prosesu. Tanba ne’e mak bolu dehan iha prosesu inkéritu ho termu ida dehan arkivamentu totál no arkivamentu parsiál.

Arkivamentu totál katak kuandu la iha evidénsia ida ne’ebé mak bele reforsa pozisaun Ministériu Públiku nian, hodi aprezenta no prosesa. Enkuantu arkivamentu parsiál mak bainhira bele loke kuandu evidénsia foun iha ona.

“Ema sira indikadu ka deskonfiadu iha kazu ne’e nia nivel prosesu to’o ona iha ne’ebé? públiku tenke komprende katak buat balun bele no balun labele katak iha ona kazu investigasaun signifika iha posibilidade bele kontinua ba tribunál, bele arkiva no bele prosesu,” Luis argumenta.

Nia sujere, di’ak liu mak lori ba tribunál supremu justisa mak tesi konflitu konflitu interpretasaun kompeténsia entre órgaun soberanu nian, hodi nune’e bele hakotu impase polítika, se lae dezenvolvimentu marka pasu no povu mak vítima nafatin.

“Ami rekomenda tenke lori duni ba Tribunál Supreme atu deside atu iha solusaun pasífiku, ema hotu moris iha lei nia okos tantu hosi prezidente, primeiru ministru, prezidente AMP. Sé lori ba mak deside katak afavor prezidente nian entaun tenke tuir no troka naran hirak ne’e hotu no tau kandidatu membru governu foun. Sé ba mak tribunál deside hodi afavór ba AMP nia signifika lista ne’e respeita prinsípiu prezunsaun inosénsia hodi hakotu situasaun hodi kontinua simu tomada pose hodi hein prosesu.”

Bainhira la lori ba Tribunál maibé hotu-hotu ko’alia, sei hanaruk tan de’it impase ida ne’e, bainhira impasse naruk, risku barak ba setór hotu liuliu setór sira ne’ebé depende ba orsamentu Estadu. Ezemplu; projetu, ospitál, no eskola sira la bele funsiona ho normal.

“Polítika sira labele hanoin-an de’it, maibé presiza sukat konsekuénsia sira ne’ebé afeta direita ba povu sira. Ita nia nasaun labele moris de’it ho impase polítika no diskute malu sé mak kompeténsia boot liu.” Luis kritika

Iha parte seluk nia dehan tan, bainhira governu la aprezenta programa governu ho tan situasaun polítika ne’e (mantein no rejeita lista membru governu) signifika lori risku mós, tanba tuir lei programa governu aprezenta ba parlamentu iha prazu loron 30 nia laran.

“Ita espera katak eleisaun antesipada labele akontese tan, tanba podér ne’e. Poder ne’e hosi povu no sira (ukun na’in) simu de’it podér ne’e ho provisoriamente atu jere  nasaun ne’e, la’ós polítiku sira mak na’in ba nasaun, maibé povu.”

“Tenke uza podér ne’e ho responsabilidade morál, labele halimar destinu povu nian beibeik no povu la’ós objetu polítiku sira nian, hodi halo tuir sira nia hakarak,” Luis kritika tan.

 Jornalista : Zezito Silva

Editór : Manuel Pinto

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here