Januario Gomes ho Celsa da Costa, kaben-na'in ne'ebé loke biblioteka gratuita ba timoroan sira. Foto Tatoli/Rita Almeida.

DILI, (TATOLI) – “Ha’u iha ideia ne’ebé mosu bainhira ha’u-nia viziñu nia oan sira mai lee no gosta livru  entaun husi ki’ikoan ida ne’e ha’u sente katak karik bele asesu livru barak liután ita bele halo biblioteka ba ita-nia komunidade atu nune’e saida mak iha, ita mós bele kontribui”.

Ho ideia brillante ne’e, ohin loron Celsa da Costa nia mehi atinje ona tanba Biblio Grasa naran husi biblioteka ne’ebé harii ne’e iha ona livru rihun haat ne’ebé fornese gratuita ba labarik no estudante sira bainhira hakarak vizita Biblio Grasa hodi lee livru.

Tanba responsabilidade morál ba saida mak hetan ona durante estudu iha área Dezenvolvimentu Komunitáriu iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), iha devér atu halo buat ruma ba komunidade.

Nune’e oportunidade ida mosu mai bainhira nia kaben, Januario Gomes, kontinua nia mestradu iha Matemátika ba profesór sira iha Universidade Portu, Portugál, ne’ebé asesu livru barak hodi sosa no haruka ba sira-nia fuan domin maka mosu hanoin oinsá mak labarik seluk mós bele asesu livru ne’ebé sira iha maka hahú kria Biblio Karosa.

“Foufoun laiha hanoin katak tanbasá hala’o ida ne’e. Ami-nia fatin laiha espasu para loke biblioteka mas livru ami rai kleur ona oinsá mak karosa ne’ebé iha fasil atu fasilta ami, entaun liuhusi ne’e ami tau livru, vizita komunidade liuliu iha Maskariñas dala rua ou tolu ami para fali de’it tanba iha ne’ebá besik loos estrada no rai-rahun maka’as loos, ami sente labarik sira ami labele kontrola hotu bainhira sira mai lee livru, ami tauk dezastre ruma iha estrada entaun para lalais”, katak Celsa bainhira akompaña hela labarik sira lee livru iha Biblio Grasa iha Kaikoli, foin lalais ne’e.

Para husi ne’e Biblio Karosa vizita fali iha sede suku Kaikoli kada sábadu durante tinan ida iha 2016 nia laran. Tanba ábitu lee husi labarik sira ne’ebé menus maka Celsa deside hodi lori karosa bá vizita labarik no abitante sira.

“Dezafiu ne’ebé hasoru inan-aman sira husu imi halo saida? Ami dehan lori livru ba sede suku para ki’ikoan sira lee. Dalaruma sira-nia motivasaun mai ami ne’e agora gratis laiha, maibé tenke selu hanesan ne’e, mas ami dehan hakarak halo kontribuisaun de’it ba ki’ikoan sira para lee. Ne’e mak objetivu ida ne’ebé motiva ami hodi loke biblioteka”, karak feto ne’ebé serbisu ho voluntarizmu ne’e.

Liuhusi esperiénsia ne’ebé inan husi oan na’in-rua ne’e katak sente difikuldade atu asesu livru. “Ha’u lakohi para jerasaun tuirmai liuliu ita-nia viziñu, família hasoru hanesan ne’e, ha’u sente triste entaun saida mak ha’u-nia oan asesu, ha’u-nia viziñu no família mós asesu atu nune’e sira bele halo kompetisaun ne’e di’ak”.

Maski iha dezafiu ne’ebé hasoru maibé kazál na’in rua ne’e kontinua halo konstrusaun hodi harii biblioteka ida ne’e. “Ami nafatin hasoru dezafiu liuliu inan-aman ne’ebé ladún akompaña nia oan sira mai lee livru. Ida hatene lee ona ne’e laiha buat ida mas ida tinan tolu to’o hitu ne’e presiza inan-aman nia akompañamentu mas sira lamai”.

Bainhira konstroe ona biblioteka ne’e iha dezafiu mak ema ladún lee entaun Biblio Karosa labele para. Nune’e Biblio Graça ne’e tenke loke husi segunda to’o sesta hanesan ho oras serbisu nian no kontinua ho Biblio Karosa iha sábadu hodi hasoru labarik sira.

“Ida harii Biblioteka ne’e ladún difisil mas oinsá atu motiva ema mak difisil loos mai ami. Ami sempre konvida viziñu sira karik halimar bele mai lee oras balun ka ida laiha buat ida. Livru ne’ebé diferente iha imi-nia eskola bele lee, konta istória liuhusi livru ida ne’e. Ida ne’e mak ami halo ba viziñu besik nomós inan-aman sira ne’ebé labesik bele lori imi-nia oan sira mai maski dalaruma sira lahalo tuir, maibé ami labele para to’o iha ne’e de’it. Ne’e ami-nia devér tenke motiva nafatin to’o balun sente livru ne’e halo ita matenek no ami fiar katak ema mós sei haree husi ne’e sei kontinua mai estuda. Neineik ba neineik fiar katak bele loke sira-nia fuan no hanoin hodi motiva sira estuda”.

Hatutan Timór iha ema barak ne’ebé iha mós livru barak, maibé ladún nakloke ba nia komunidade atubele asesu. Nune’e ema ne’ebé matenek, matenek kontinua nafatin, ema ne’ebé laiha oportunidade atu asesu livru barak mak la asesu livru mós. Nune’e, liuhusi Biblio Grasa bele loke ema barak nia fuan ne’ebé iha livru hodi bele nakloke maski fó tempu ne’ebé uitoan de’it mós laiha buat ida atubele halo karidade ida ne’e.

Baxarela husi UNTL ne’e esplika katak biblioteka ne’ebé harii ne’e hanaran Bibio Grasa tanba biblio signifika literatura ne’ebé halibur iha fatin ida ne’e, no grasa katak hetan gratuita, ita sei laselu.

“Hanesan ita-nia moris karik buat barak mak ita laselu hanesan iis moris, entaun ita tenke halo buat balun ba komunidade hanesan asesu livru gratuita, sira mós sei hetan grasa atu hetan matenek no husi ida ne’e sira mós sei iha laran nakloke atu fahe grasa ne’ebé hetan ba ema seluk”.

Nune’e Biblio Grasa nakloke ba sé de’it ne’ebé hakarak apoia livru, matenek, apoiu fíziku katak Celsa sei agradese no nafatin aberta atu simu tulun sira ne’e hotu mas seidauk mós agradese nafatin no fiar katak husi ki’ikoan no estudante sira ne’ebé vizita agora ne’e aban-bainrua matenek sei halo ba ema seluk.

Livru Rihun Haat Iha Biblio Grasa Kusta Dólar 5000 Hodi Bele To’o Iha Timór

Hahú husi ideia nia espoza nian kria biblioteka, Januario Gomos, bolseiru timoran iha Portugál ne’ebé hasai nia kursu mestradu iha Matemátika ba profesór sira, gasta osan dólar rihun lima hodi envia livru rihun haat tuir korreiu mai Timor-Leste ne’ebé kada fulan haruka uluk kilógrama 200 durante 2013-2015 iha períodu estudu nia laran.

Ho distánsia 16.000 kilómetru husi Portugál mai Timor-Leste hodi finansia rasik oinsá livru ne’e to’o, lasai osbtákulu ba lisensiatura Matemátika husi UNTL ne’e tanba domin ba ema seluk atubele sente hotu saida mak iha.

“Ida ne’e mak sai hanesan ami-nia motivasaun mak domin, ami hakarak ema seluk bele sente buat ne’ebé mak ami sente no sente mós grasa ne’ebé ami sente no ema seluk mós sente grasa ne’ebé hanesan”.

Sente domin ne’ebé fó maski ki’ik ba ema seluk, maibé motiva tebes atu kontinua nafatin fahe buat ne’ebé iha ba ema seluk.

“Maski ita hatene katak quatro mil livros se ita tetu la’ós buat kmaan, nia todan tebes karik ita lori dalaida de’it, komu haruka uitoan-uitoan, maibé tanba domin ne’ebé ami hakarak fahe duni ba ema seluk halo ami sente todan mós nia kmaan duni ba ami”.

Bainhira haree fali bá kotuk ho esforsu ne’ebé halo hodi haruka livru sira ne’e bele to’o iha Timor-Leste, Januario ho família hanoin katak ida ne’e grasa atu fahe ba ema seluk. “Ami fiar metin katak grasa ne’ebé ami fó, sei simu filafali husi Na’i-Maromak. Ida ne’e mak ami-nia prinsípiu moris tenke fahe duni grasa ida ne’e no ami garante katak sei simu”.

Haree ba realidade katak inan-aman nia konsiénsia atu lee ba labarik sira menus tebes tanba família barak laiha duni referénsia lia-portugés, maibé lahalakon espíritu ne’ebé iha atu reziste nafatin komunidade atu kontinua lee.

“Karik laiha duni tempu atu oferese ba sira-nia oan hodi lee livru, bainhira ami besik ba sira-nia oan beibeik ho livru, ha’u fiar sira-nia oan mak sei obriga fali inan ou aman atu lee. Ida ne’e mak ami-nia ideia prinsipál hodi kontinua reziste katak motiva oan, oan sei sai ezemplu ba inan-aman tanba livru ne’ebé ami lori furak tebes ho pintura, figura no istória no sei motiva labarik sira lakohi para atu lee”.

Biblio Grasa ida ne’e la’o ho ideia ida katak Timor-Leste tenke la’o ho objetivu ida de’it. Konstituisaun hakerek momoos katak lia ofisiál aleinde Tetun ida mak Portugés ne’e rasik no hanoin mós katak siénsia tenke la’o bá oin.

“Se ita kontinua hein siénsia ne’e tenke lori fali ba Tetun maka ita foin hanorin, sei lakon tempu barak liu bainhira nasaun seluk dezenvolve ona, país barak hahú apoiu Timor ona entaun tenke bá oin. Objetivu ida bele lori Timór bá oin mak tenke iha ona referénsia sira ho lia-portugés”.

Nune’e dosente UNTL ne’e husik hela mensajen ba inan-aman sira katak edukasaun nia hun loloos mak família. Bainhira edukasaun família ne’e di’ak, edukasaun iha nasaun mós sei sai di’ak nomós ba timorona sira ne’ebé konsege hasai ona kursu no aprende ona iha ema nia rai buka atu fahe matenek ne’ebé iha. Buka mós atu fahe grasa tanba komunidade presiza tebes tulun maski ki’ik, maibé iha valór ne’ebé boot tebes ba ema seluk.

Jornalista: Maria Auxiliadora

Editora: Rita Almeida

HAKEREK NO HATÁN

Please enter your comment!
Please enter your name here